Relationele
legitimiteit
tot
leven
brengen,
een
uitnodiging
tot
debat
over
PP-REL-001,
het
Ubuntu-relatiekompas
en
onze
zorg
voor
elkaar.
Datum:
25
juli
2026,
door
Alexander
Groenheide,
Voorzitter
Stichting,
de
Kamer
van
Sociale
Waarden.
Soms
ontstaat
een
belangrijk
maatschappelijk
inzicht
niet
achter
een
vergadertafel,
maar
midden
in
een
moeilijk
gesprek.
Een
gesprek
waarin
twee
mensen
allebei
proberen
uit
te
leggen
wat
hen
is
overkomen.
Een
gesprek
waarin
de
ene
persoon
erkenning
zoekt
voor
ervaren
pijn,
terwijl
de
andere
persoon
probeert
uit
te
leggen
wat
zijn
of
haar
intentie
was.
Een
gesprek
waarin
liefde
aanwezig
kan
zijn,
maar
waarin
angst,
uitputting,
teleurstelling
en
oude
herinneringen
tegelijkertijd
meedoen.
Precies
uit
dat
soort
situaties
is
de
vraag
naar
relationele
legitimiteit
ontstaan.
Ik
nodig
u
daarom
uit
om
de
website
van
Stichting
de
Kamer
van
Sociale
Waarden
te
bezoeken.
U
vindt
de
publicatie
op
dekvsw.nl,
schuine
streep
relationele
legitimiteit
en
het
Ubuntu
relatiekompas.
Op
de
website
kunt
u
de
volledige
position
paper
lezen,
de
voice
-over
beluisteren,
de
hoofdstukken
afzonderlijk
benaderen,
de
infographic
bekijken
en
deelnemen
aan
het
maatschappelijke
debat
en
de
interactieve
enquête.
De
officiële
titel
van
de
position
paper
is
pprel001
Ubuntu
relatiekompas
en
relationele
legitimiteit.
Deze
position
paper
begint
met
een
eenvoudige
maar
indringende
vraag.
Kan
een
besluit
juridisch
correct,
professioneel
verdedigbaar
en
procedureel
zorgvuldig
zijn
en
toch
onnodige
schade
veroorzaken
aan
vertrouwen,
autonomie,
menselijke
waardigheid
en
betekenisvolle
relaties?
Dat
is
geen
vraag
die
alleen
speelt
tussen
partners
of
familieleden.
Dezelfde
vraag
speelt
in
de
jeugdzorg,
in
de
maatschappelijke
ondersteuning,
in
het
onderwijs,
in
de
gezondheidszorg,
bij
schuldhulpverlening,
bij
gemeenten,
bij
bezwaarprocedures,
bij
veiligheidsmeldingen,
bij
digitale
besluitvorming
en
overal
waar
de
ene
persoon
of
organisatie
invloed
uitoefent
op
het
leven
van
een
ander.
Het
bijzondere
van
relationele
legitimiteit
is
dat
zij
niet
vraagt
om
bestaande
wetten,
professionele
standaarden
of
veiligheidskaders
te
vervangen.
Zij
voegt
een
andere
laag
toe.
Niet
alleen
mag
dit
besluit
worden
genomen,
maar
ook
hoe
wordt
dit
besluit
genomen?
Wie
wordt
werkelijk
gehoord?
Wie
draagt
de
gevolgen?
Welke
relaties
worden
versterkt?
Welke
relaties
worden
beschadigd?
Is
die
beschadiging
noodzakelijk?
Is
zij
proportioneel
en
bestaat
er
een
reëel
perspectief
op
correctie,
heroverweging
of
herstel?
De
bijgevoegde
pdf
met
de
titel
van
strijd
naar
begrip
is
een
praktische
vertaling
van
die
grotere
position
paper.
De
pdf
laat
zien
wat
er
gebeurt
wanneer
een
persoonlijk
geschreven
herstelbrief
en
een
voorwoord
voor
een
gezamenlijk
levenslogboek
langs
het
Ubuntu
relatiekompas
worden
gelegd.
Dat
proces
heeft
de
oorspronkelijke
teksten
niet
alleen
mooier
of
vriendelijker
gemaakt.
Het
heeft
de
teksten
fundamenteel
veranderd.
Het
heeft
aannames
zichtbaar
gemaakt.
Het
heeft
de
plaats
van
veiligheid
versterkt.
Het
heeft
gedwongen
vergeving
uit
de
tekst
gehaald.
Het
heeft
duidelijk
gemaakt
dat
niemand
namens
een
ander
mag
spreken
zonder
diens
instemming.
Het
heeft
verbondenheid
gekoppeld
aan
grenzen.
Het
heeft
samenredzaamheid
gekoppeld
aan
draagkracht
en
het
heeft
herstel
gekoppeld
aan
vrijwilligheid,
betrouwbaarheid
en
zichtbaar
gedrag.
In
deze
voice
-over
wil
ik
zorgvuldig
uitleggen
hoe
dat
werkt,
niet
alleen
in
theorie
maar
juist
in
het
dagelijks
leven,
in
de
zorg
voor
elkaar,
in
gezinnen,
in
vriendschappen,
in
professionele
relaties
en
in
gemeenschappen
waarin
mensen
proberen
elkaar
vast
te
houden
zonder
elkaar
gevangen
te
zetten.
Waarom
goede
bedoelingen
niet
voldoende
zijn
veel
schade
ontstaat
niet
doordat
mensen
bewust
schade
willen
veroorzaken.
Een
ouder
kan
uit
bezorgdheid
te
veel
controleren.
Een
partner
kan
vanuit
liefde
blijven
aandringen
op
een
gesprek
terwijl
de
ander
rust
nodig
heeft.
Een
professional
kan
vanuit
een
wettelijke
verantwoordelijkheid
informatie
verzamelen
maar
daarbij
iemand
het
gevoel
geven
dat
die
alleen
nog
als
risico
wordt
gezien.
Een
familielid
kan
willen
helpen
maar
ondertussen
de
stem
van
de
ander
overnemen.
Een
gemeente
kan
een
procedure
correct
volgen
terwijl
de
burger
door
alle
formulieren
termijnen
en
overdrachten
volledig
het
overzicht
verliest.
Goede
bedoelingen
zijn
belangrijk
maar
zij
zijn
niet
voldoende.
Daarom
zegt
de
pdf
dat
niet
alleen
de
bedoeling
van
een
handeling
telt,
ook
het
werkelijke
effect
op
vertrouwen,
autonomie,
veiligheid,
verbondenheid
en
herstel
moet
worden
meegewogen.
Dat
betekent
niet
dat
intenties
er
niet
meer
toe
doen.
Het
betekent
dat
intentie
en
effect
naast
elkaar
moeten
worden
gelegd.
Iemand
kan
zeggen
ik
wilde
je
beschermen.
De
ander
kan
zeggen
ik
voelde
mij
daardoor
gecontroleerd
en
niet
serieus
genomen.
Beide
uitspraken
kunnen
tegelijkertijd
waar
zijn.
De
intentie
was
bescherming,
het
ervaren
effect
was
controle.
Het
Ubuntu
relatiekompas
vraagt
vervolgens
niet
onmiddellijk
wie
er
gelijk
heeft.
Het
vraagt
wat
nodig
is
om
beide
werkelijkheden
zorgvuldig
te
onderzoeken.
Was
de
bescherming
noodzakelijk?
Was
zij
proportioneel?
Was
er
een
minder
ingrijpende
mogelijkheid?
Werd
de
ander
gehoord?
Was
de
grens
duidelijk?
Kon
de
beslissing
worden
herzien?
Werd
de
beschermende
bedoeling
in
de
uitvoering
ook
als
bescherming
herkenbaar?
Of
werd
de
uitvoering
zo
dwingend,
ondoorzichtig
of
vernederend
dat
de
relatie
onnodig
beschadigd
raakte?
Dit
onderscheid
is
belangrijk
omdat
mensen
in
conflicten
vaak
langs
elkaar
heen
praten.
De
ene
persoon
spreekt
over
bedoeling,
de
andere
persoon
spreekt
over
gevolgen.
De
ene
zegt
ik
heb
dat
nooit
zo
bedoeld,
de
andere
zegt
maar
zo
heeft
het
mij
wel
geraakt.
Wanneer
beide
zinnen
als
aanval
worden
gehoord,
ontstaat
strijd.
Wanneer
beide
zinnen
als
verschillende
onderdelen
van
dezelfde
gebeurtenis
worden
begrepen,
ontstaat
ruimte.
Dan
kunnen
we
zeggen
mijn
bedoeling
ontslaat
mij
niet
van
verantwoordelijkheid
voor
het
effect.
En
jouw
ervaring
betekent
niet
automatisch
dat
iedere
conclusie
over
mijn
bedoeling
feitelijk
juist
is.
Daar
begint
relationele
zorgvuldigheid.
Wat
een
position
paper
wel
en
niet
is,
een
position
paper
is
geen
wet.
Het
is
geen
rechterlijke
uitspraak,
het
is
geen
diagnose,
het
is
geen
veiligheidsbeoordeling.
Het
is
ook
geen
protocol
dat
automatisch
bepaalt
wat
er
in
een
concrete
situatie
moet
gebeuren.
Een
position
paper
ontwikkelt
een
beargumenteerde
positie.
Zij
beschrijft
een
probleem.
Zij
ordent
begrippen.
Zij
maakt
waarden
zichtbaar.
Zij
formuleert
uitgangspunten.
Zij
benoemt
risico's.
En
zij
nodigt
anderen
uit
om
die
uitgangspunten
te
toetsen,
aan
te
vullen,
te
begrenzen
of
af
te
wijzen.
PPREL001
heeft
daarom
de
status
van
discussion
paper.
Dat
betekent
dat
de
positionering
nog
onderwerp
van
debat
is.
De
position
paper
zegt
niet
zo
moet
iedere
relatie
worden
beoordeeld.
Zij
vraagt
kan
het
waardevol
zijn
om
bij
ingrijpende
besluiten
systematisch
te
onderzoeken
wat
die
besluiten
met
menselijke
relaties
doen.
En
zo
ja,
hoe
doen
we
dat
zonder
een
nieuwe
bureaucratische
vinklijst
te
maken?
Hoe
voorkomen
we
dat
slachtoffers
onder
druk
worden
gezet
om
te
vergeven?
Hoe
voorkomen
we
dat
familie
of
vrienden
als
goedkope
vervanging
voor
professionele
zorg
worden
gebruikt?
Hoe
beschermen
we
privacy?
Hoe
voorkomen
we
dat
een
relationeel
kompas
een
score,
label
of
bewijsautomaat
wordt?
Hoe
zorgen
we
ervoor
dat
acute
veiligheid
nooit
wordt
vertraagd?
En
hoe
voorkomen
we
dat
mooie
taal
over
verbinding
wordt
gebruikt
om
bestaande
machtsverschillen
te
verhullen?
Dat
zijn
geen
bijkomende
bezwaren.
Zij
behoren
tot
de
kern
van
de
position
paper.
Een
concept
dat
menselijke
waardigheid
wil
beschermen
moet
namelijk
ook
zichzelf
laten
begrenzen.
Het
moet
kunnen
verdragen
dat
mensen
zeggen
dit
onderdeel
werkt
niet,
deze
toepassing
is
onveilig,
deze
term
is
te
vaag,
deze
vraag
legt
te
veel
verantwoordelijkheid
bij
het
gezin,
deze
registratie
verzamelt
te
veel
persoonsgegevens,
deze
herstelroute
zet
een
slachtoffer
onder
druk
of
dit
instrument
voegt
niets
toe
aan
bestaande
professionele
standaarden,
daarom
is
publieke
consultatie
noodzakelijk.
Niet
als
een
symbolisch
moment
waarop
mensen
mogen
reageren
nadat
alles
al
vaststaat,
maar
als
een
werkelijk
onderdeel
van
de
ontwikkeling.
De
position
paper
kan
na
consultatie
worden
verbeterd,
zij
kan
worden
versmald,
zij
kan
worden
opgesplitst,
zij
kan
als
niet
bindend
reflectiekader
blijven
bestaan.
En
wanneer
de
risico's
groter
blijken
dan
de
meerwaarde,
moet
ook
een
NO-GO
mogelijk
zijn,
dat
is
een
belangrijke
vorm
van
bestuurlijke
eerlijkheid.
Hoe
het
Ubuntu
relatiekompas
werkt.
Het
Ubuntu
relatiekompas
begint
niet
onmiddellijk
met
de
zes
dimensies.
Eerst
zijn
er
twee
toegangspoorten.
De
eerste
toegangspoort
gaat
over
rechtmatigheid
en
professionele
zorgvuldigheid.
Is
de
handelende
persoon
of
organisatie
bevoegd?
Is
het
besluit
zorgvuldig
voorbereid?
Is
het
doel
legitiem?
Is
de
maatregel
proportioneel?
Zijn
fundamentele
rechten
beschermd?
Is
professionele
expertise
nodig
en
is
die
expertise
ook
daadwerkelijk
aanwezig?
De
tweede
toegangspoort
gaat
over
veiligheid,
vrijwilligheid
en
macht.
Kan
iedereen
veilig
deelnemen?
Is
er
sprake
van
druk,
intimidatie
of
afhankelijkheid?
Kan
iemand
weigeren
zonder
disproportionele
gevolgen?
Is
gezamenlijke
dialoog
verantwoord?
Worden
machtsverschillen
gezien
en
begrensd?
En
is
er
bescherming
wanneer
iemand
kwetsbaar
is?
Deze
toegangspoorten
zijn
belangrijk.
Zonder
deze
poorten
zou
het
woord
verbinding
gevaarlijk
kunnen
worden.
Dan
zou
iemand
bijvoorbeeld
kunnen
zeggen,
wij
moeten
vanuit
Ubuntu
met
elkaar
in
gesprek,
terwijl
een
slachtoffer
daar
niet
veilig
aan
kan
deelnemen.
Of
het
gezin
moet
dit
samen
oplossen,
terwijl
noodzakelijke
professionele
zorg
ontbreekt.
Of
de
relatie
moet
behouden
blijven,
terwijl
herhaald
geweld,
dwang
of
vernedering
voortduurt.
Het
kompas
zegt
daarom
niet,
verbinding
is
altijd
goed.
Het
zegt,
onderzoek
welke
vorm
van
verbondenheid
menswaardig,
veilig
en
vrijwillig
is.
Soms
betekent
dat
nabijheid,
soms
begeleid
contact,
soms
duidelijke
voorwaarden,
soms
tijdelijke
afstand
en
soms
langdurige
of
blijvende
beëindiging
van
contact.
Geen
van
deze
uitkomsten
is
automatisch
relationeel
legitiem.
De
legitimiteit
hangt
af
van
de
concrete
omstandigheden,
de
veiligheid,
de
proportionaliteit,
de
vrijwilligheid
en
de
werkelijke
gevolgen.
Na
de
twee
toegangspoorten
volgen
zes
dimensies.
Betrouwbaarheid
en
vertrouwen,
wederkerigheid
en
participatie,
gelijkwaardigheid
en
machtsbalans,
verbondenheid
en
relationele
grenzen,
zelfregie
en
samenredzaamheid,
gemeenschapskracht
en
herstelvermogen.
Deze
dimensies
leveren
geen
totaalscore
op.
Het
is
niet
de
bedoeling
dat
iemand
een
7
of
een
4
krijgt
voor
relationele
legitimiteit.
Het
is
ook
niet
de
bedoeling
dat
een
organisatie
zegt,
wij
hebben
het
formulier
ingevuld,
dus
ons
besluit
is
relationeel
legitiem.
Het
kompas
is
een
reflectielaag.
Het
maakt
vragen
zichtbaar
die
anders
gemakkelijk
verdwijnen.
Betrouwbaarheid
en
vertrouwen,
vertrouwen
wordt
vaak
gevraagd
aan
degene
die
afhankelijk
is.
De
burger
moet
de
professional
vertrouwen.
De
patiënt
moet
vertrouwen
op
de
arts.
Het
kind
moet
vertrouwen
op
de
volwassenen.
De
partner
moet
geloven
dat
de
ander
het
voortaan
anders
zal
doen,
maar
vertrouwen
kan
niet
worden
opgeëist.
Vertrouwen
is
geen
schuld
die
iemand
aan
de
ander
moet
betalen.
Vertrouwen
groeit
uit
aantoonbare
betrouwbaarheid.
Afspraken
worden
nagekomen.
Informatie
wordt
eerlijk
gedeeld.
Fouten
worden
niet
verstopt.
Vragen
worden
beantwoord.
Grenzen
zijn
duidelijk.
Veranderingen
worden
uitgelegd.
Een
tijdelijke
maatregel
heeft
werkelijk
een
evaluatiemoment
en
wanneer
iets
niet
lukt,
wordt
dat
tijdig
benoemd.
De
pdf
vertaalt
dit
naar
een
eenvoudige
gedachte.
Woorden
en
daden
moeten
beter
met
elkaar
overeen
komen.
Dat
klinkt
vanzelfsprekend.
Maar
juist
in
moeilijke
relaties
ontstaat
vaak
een
groot
verschil
tussen
wat
wordt
gezegd
en
wat
wordt
ervaren.
Iemand
zegt,
je
kunt
altijd
bij
mij
terecht,
maar
is
vervolgens
niet
bereikbaar.
Een
organisatie
zegt,
uw
stem
staat
centraal,
maar
de
kernbeslissing
is
al
genomen.
Een
partner
zegt,
ik
respecteer
je
grens,
maar
blijft
daarna
toch
aandringen.
Een
hulpverlener
zegt,
dit
is
tijdelijk,
maar
kan
niet
uitleggen
wanneer
of
onder
welke
voorwaarden
de
maatregel
eindigt.
Relationele
legitimiteit
vraagt
daarom
niet
alleen
naar
de
belofte.
Zij
vraagt
naar
het
patroon.
Niet,
heb
je
één
keer
sorry
gezegd,
maar
is
het
gedrag
daarna
werkelijk
veranderd?
Niet,
staat
participatie
in
het
beleidsplan?
Maar
kan
een
betrokkene
een
fout
in
het
dossier
laten
corrigeren?
Niet,
zegt
een
organisatie
dat
zij
leert,
maar
is
zichtbaar
welke
werkwijze
na
een
incident
is
aangepast?
Vertrouwen
herstellen
kost
tijd.
Dat
kan
pijnlijk
zijn
voor
degene
die
het
vertrouwen
graag
terug
wil.
Iemand
kan
oprecht
veranderd
zijn
en
toch
merken
dat
de
ander
nog
afstand
houdt.
Dat
is
een
mogelijke
bijwerking
van
eerdere
schade.
Verandering
geeft
geen
onmiddellijke
recht
op
herstel
van
nabijheid.
De
ander
mag
tijd
nodig
hebben.
De
ander
mag
voorwaarden
stellen.
De
ander
mag
besluiten
dat
de
relatie
niet
terugkeert
naar
de
oude
vorm.
Betrouwbaarheid
betekent
dan
ook
dat
deze
vrijheid
wordt
gerespecteerd.
Wederkerigheid
en
participatie.
Wederkerigheid
betekent
niet
dat
iedereen
precies
evenveel
moet
geven.
Een
ziek
persoon
kan
tijdelijk
meer
zorg
ontvangen.
Een
kind
draagt
niet
dezelfde
verantwoordelijkheid
als
een
ouder.
Een
professional
heeft
andere
bevoegdheden
dan
een
cliënt.
Een
mantelzorger
kan
op
het
ene
moment
veel
dragen
en
op
een
ander
moment
nauwelijks
iets.
Wederkerigheid
betekent
wel
dat
geen
mens
permanent
wordt
gereduceerd
tot
één
rol.
Niet
alleen
patiënt.
Niet
alleen
probleem.
Niet
alleen
hulpverlener.
Niet
alleen
sterke
persoon.
Niet
alleen
degene
die
altijd
moet
begrijpen.
Niet
alleen
degene
die
altijd
moet
vergeven.
Niet
alleen
degene
die
alles
moet
oplossen.
Participatie
betekent
dat
iemand
werkelijk
invloed
kan
hebben
op
een
proces
dat
zijn
of
haar
leven
raakt.
Dat
is
meer
dan
aanwezig
mogen
zijn.
Iemand
kan
tijdens
een
overleg
aanwezig
zijn
en
toch
geen
werkelijke
stem
hebben.
Een
jongere
kan
worden
gehoord,
maar
later
niets
van
de
eigen
woorden
in
het
verslag
herkennen.
Een
ouder
kan
zijn
verhaal
vertellen
terwijl
de
conclusie
vooraf
al
vaststaat.
Een
burger
kan
drie
keer
informatie
aanleveren
terwijl
nergens
zichtbaar
wordt
wat
daarmee
is
gedaan.
Daarom
vraagt
het
kompas
wanneer
vond
participatie
plaats?
Was
de
vraag
nog
open?
Was
de
informatie
begrijpelijk?
Kon
iemand
alternatieven
voorstellen?
Kon
iemand
een
vertrouwenspersoon
meenemen?
Werd
achteraf
uitgelegd
wat
met
de
inbreng
is
gedaan?
En
wanneer
van
die
inbreng
werd
afgeweken?
Is
dan
gemotiveerd
waarom?
Ook
in
persoonlijke
relaties
is
dat
relevant.
Een
gesprek
is
niet
wedekerig
wanneer
de
ene
persoon
alleen
mag
spreken
zolang
de
ander
het
ermee
eens
is.
Het
is
ook
niet
wedekerig
wanneer
één
persoon
door
emotionele
intensiteit
bepaalt
hoe
lang
het
gesprek
duurt,
welke
onderwerpen
moeten
worden
besproken
en
wanneer
de
ander
beschikbaar
moet
zijn.
Evenmin
is
het
wedekerig
wanneer
de
meest
rationeel
sprekende
persoon
alle
emoties
als
onredelijk
terzijde
schuift.
Wederkerigheid
vraagt
dat
beide
personen
invloed
hebben
op
vorm,
moment,
duur
en
doel
van
het
gesprek.
Daarom
kan
een
relationeel
zorgvuldige
afspraak
luiden.
Ik
wil
dit
onderwerp
bespreken,
maar
niet
midden
in
de
nacht.
Of
ik
wil
luisteren,
maar
ik
wil
ook
de
gelegenheid
krijgen
mijn
perspectief
te
geven.
Of
we
spreken
twintig
minuten
en
stoppen
wanneer
schelden,
dreigen
of
vernederen
begint.
Of
we
nemen
na
het
gesprek
een
dag
rust
voordat
we
conclusies
trekken.
Dat
is
geen
kil
contract.
Het
is
een
manier
om
te
voorkomen
dat
de
sterkste
emotie
of
de
grootste
institutionele
macht
automatisch
het
gesprek
beheerst.
Gelijkwaardigheid
en
machtsbalans.
Gelijkwaardigheid
betekent
niet
dat
rollen
gelijk
zijn.
Een
arts
en
een
patiënt
hebben
verschillende
deskundigheid.
Een
rechter
en
een
procespartij
hebben
verschillende
bevoegdheden.
Een
ouder
en
een
kind
hebben
verschillende
verantwoordelijkheden,
maar
verschillen
in
rol
mogen
niet
worden
gebruikt
om
de
menselijke
waarde
van
anderen
te
verminderen.
Macht
bestaat
in
veel
vormen.
Financiële
macht,
financiële
macht,
kennis,
taalvaardigheid,
toegang
tot
dossiers,
controle
over
vervoer
of
huisvesting,
de
mogelijkheid
om
contact
met
kinderen
te
beïnvloeden,
de
macht
om
informatie
aan
instanties
te
verstrekken,
de
macht
om
een
gesprek
te
beëindigen,
de
macht
om
professionele
termen
te
gebruiken
die
de
ander
niet
begrijpt
en
ook
de
macht
die
ontstaat
wanneer
iemand
door
emotionele
druk
alle
aandacht
opeist.
Het
Ubuntu
relatiekompas
maakt
deze
macht
niet
automatisch
verkeerd.
Zonder
bevoegdheden
kunnen
professionals
hun
werk
niet
doen.
Zonder
ouderlijke
verantwoordelijkheid
kunnen
kinderen
niet
worden
beschermd.
Zonder
grenzen
kan
een
zorgverlener
het
werk
niet
volhouden.
De
vraag
is
niet
of
macht
bestaat.
De
vraag
is
of
macht
zichtbaar,
begrensd
en
controleerbaar
is.
Kan
degene
met
minder
macht
vragen
stellen?
Kan
informatie
worden
gecorrigeerd?
Is
een
besluit
herzienbaar?
Kan
iemand
onafhankelijke
ondersteuning
krijgen?
Wordt
een
reigering
serieus
genomen?
Is
duidelijk
wie
verantwoordelijkheid
draagt
en
wordt
degene
die
de
gevolgen
draagt
ook
werkelijk
betrokken?
In
persoonlijke
relaties
betekent
gelijkwaardigheid
dat
iemand
niet
namens
de
ander
bepaald
wat
die
voelt.
De
zin,
jij
bent
alleen
maar
boos
omdat
je
jaloers
bent,
is
geen
vraag.
Het
is
een
invulling
van
de
ander.
De
zin,
ik
merk
dat
je
boos
bent.
Wil
je
vertellen
wat
er
bij
jou
gebeurt?
Laat
ruimte.
Ook
het
woord
wij
verdient
zorgvuldigheid.
Wij
hebben
besloten.
Wij
voelen
dit.
Wij
willen
verder.
Dat
kan
verbindend
klinken.
Maar
het
woord
wij
is
alleen
eerlijk
wanneer
de
betrokkenen
werkelijk
hebben
ingestemd.
Daarom
is
het
levenslogboek
in
de
pdf
aangepast.
Wanneer
slechts
één
persoon
iets
ervaart
wordt
dat
als
persoonlijk
perspectief
vastgelegd.
Niet
wij
voelen
ons
afgewezen
maar
ik
heb
mij
afgewezen
gevoeld.
Niet
wij
hebben
elkaar
vergeven
maar
ik
wil
onderzoeken
of
ik
kan
vergeven
of
ik
ervaar
dat
ik
nog
niet
kan
vergeven.
Die
formulering
lijkt
klein.
Maar
zij
beschermt
de
stem
van
de
ander.
Verbondenheid
en
relationele
grenzen
Ubuntu
wordt
vaak
samengevat
als
ik
ben
omdat
wij
zijn.
Dat
is
een
krachtige
gedachte.
Mensen
bestaan
niet
los
van
anderen.
Wij
ontvangen
taal,
zorg,
voedsel,
kennis,
aandacht
en
bescherming.
Wij
worden
gevormd
door
gezinnen,
buurten,
scholen,
vrienden,
collega's
en
gemeenschappen.
Maar
verbondenheid
mag
niet
worden
verward
met
onbeperkte
toegang.
Iemand
kan
van
een
ander
houden
en
toch
afstand
nodig
hebben.
Iemand
kan
een
familielid
blijven
erkennen
en
toch
geen
contact
willen.
Een
zorgprofessional
kan
betrokken
zijn
en
toch
buiten
werktijd
niet
beschikbaar
zijn.
Een
mantelzorger
kan
willen
helpen
en
toch
bepaalde
taken
niet
meer
kunnen
dragen.
Een
kind
kan
van
beide
ouders
houden
en
toch
niet
als
boodschapper
tussen
hen
mogen
worden
gebruikt.
Een
grens
zegt
niet
automatisch.
Jij
doet
er
niet
toe.
Een
grens
kan
zeggen
deze
vorm
van
contact
is
niet
veilig,
deze
taak
kan
ik
niet
dragen.
Dit
gesprek
kan
ik
nu
niet
voeren.
Ik
wil
helpen,
maar
niet
op
deze
manier.
Ik
wil
nabij
blijven,
maar
ik
kan
niet
voortdurend
bereikbaar
zijn.
Dat
is
een
belangrijk
punt.
Grenzen
kunnen
pijn
veroorzaken.
Degene
die
begrensd
wordt
kan
verdriet,
boosheid,
teleurstelling
of
eenzaamheid
ervaren.
Dat
lijden
is
werkelijk,
maar
het
bestaan
van
dat
lijden
bewijst
niet
automatisch
dat
de
grens
onrechtvaardig
is.
Een
grens
kan
noodzakelijk
zijn
en
tegelijkertijd
pijnlijk.
Relationele
zorgvuldigheid
vraagt
dan
twee
dingen
tegelijk.
De
grens
blijft
staan
wanneer
zij
nodig
is.
En
de
pijn
die
de
grens
veroorzaakt
wordt
niet
ontkent
of
bespot.
Bijvoorbeeld,
ik
hoor
dat
mijn
besluit
om
vanavond
niet
verder
te
praten
jou
pijn
doet.
Toch
stop
ik
het
gesprek
omdat
wij
elkaar
nu
alleen
verder
beschadigen.
Morgen
om
10
uur
bekijken
we
of
we
het
veilig
kunnen
hervatten.
Hier
wordt
het
lijden
niet
uitgesloten.
Het
wordt
erkend.
Maar
erkenning
leidt
niet
tot
het
onmiddellijk
opheffen
van
de
grens.
Dit
is
precies
waar
draagkrachtbegrenzing
belangrijk
wordt.
Draagkracht
begrenzen
betekent
niet
dat
wij
lijden
uit
onze
gemeenschap
verwijderen.
Het
betekent
niet
dat
degene
die
pijn
heeft
zijn
pijn
niet
meer
mag
uitspreken.
Het
betekent
evenmin
dat
de
sterkste
persoon
zich
eenvoudig
terugtrekt
en
de
ander
alleen
achterlaat.
Draagkracht
begrenzen
betekent
dat
wij
eerlijk
worden
over
wie
wat
kan
dragen
en
dat
wij
verantwoordelijkheid
opnieuw
verdelen
wanneer
één
persoon
de
grens
bereikt.
Een
partner
kan
zeggen
ik
wil
naar
je
luisteren
maar
ik
kan
niet
iedere
nacht
urenlang
dezelfde
strijd
voeren.
Een
familielid
kan
zeggen
ik
kan
meegaan
naar
één
afspraak
maar
ik
kan
niet
alle
communicatie
met
instanties
overnemen.
Een
vriend
kan
zeggen
ik
wil
nabij
zijn
maar
ik
ben
niet
de
juiste
persoon
om
een
veiligheidscrisis
alleen
te
begeleiden.
Een
mantelzorger
kan
zeggen
ik
kan
praktische
ondersteuning
bieden
maar
ik
kan
geen
professionele
nachtzorg
vervangen.
Deze
grenzen
sluiten
het
lijden
niet
uit.
Zij
voorkomen
dat
het
lijden
volledig
wordt
neergelegd
bij
één
mens
die
uiteindelijk
zelf
bezwijkt.
Goede
zorg
vraagt
daarom
niet
alleen
wie
wil
helpen
maar
ook
wie
is
bevoegd,
wie
heeft
draagkracht,
welke
taak
hoort
bij
een
professional,
welke
taak
kan
vrijwillig
door
het
netwerk
worden
gedragen.
Wat
gebeurt
er
wanneer
de
vrijwillige
helper
uitvalt
en
hoe
zorgen
we
ervoor
dat
de
persoon
die
hulp
nodig
heeft
niet
tussen
alle
grenzen
door
verdwijnt.
Een
grens
mag
dus
nooit
het
eindpunt
van
zorg
worden.
Zij
moet
een
signaal
zijn
dat
de
vorm,
verdeling
of
intensiteit
van
de
zorg
moet
worden
aangepast.
Zelfregie
en
samenredzaamheid.
Zelfredzaamheid
wordt
vaak
voorgesteld
als
het
vermogen
om
het
alleen
te
doen.
Maar
bijna
niemand
doet
het
leven
alleen.
Wij
hebben
anderen
nodig.
Zelfregie
betekent
daarom
niet
volledige
onafhankelijkheid.
Het
betekent
dat
iemand
zoveel
mogelijk
invloed
houdt
op
het
eigen
leven,
de
eigen
keuzes,
de
eigen
gegevens,
de
eigen
relaties
en
de
eigen
grenzen.
Samenredzaamheid
betekent
dat
mensen
elkaar
ondersteunen
zonder
dat
de
stem
en
verantwoordelijkheid
van
één
persoon
worden
overgenomen.
Dat
evenwicht
is
kwetsbaar.
Hulp
kan
bevrijden
maar
hulp
kan
ook
afhankelijk
maken.
Een
partner
die
alle
brieven
overneemt
kan
op
korte
termijn
rust
geven.
Maar
wanneer
de
ander
daardoor
nooit
meer
zelf
informatie
ziet
of
begrijpt
neemt
de
afhankelijkheid
toe.
Een
professional
die
iedere
keuze
overneemt
kan
snel
handelen
maar
de
cliënt
kan
daardoor
het
vertrouwen
in
het
eigen
beoordelingsvermogen
verliezen.
Een
familielid
dat
overal
bij
aanwezig
is
kan
steun
bieden
maar
kan
ook
onbedoelde
directe
communicatie
tussen
burger
en
professional
blokkeren.
Daarom
vraagt
het
Ubuntu
relatiekompas.
Vergroot
deze
hulp
de
eigen
regie
of
wordt
de
persoon
steeds
afhankelijker?
Is
er
een
afbouwpad?
Worden
de
vaardigheden
ondersteund?
Kan
de
betrokkene
de
eigen
gegevens
inzien
en
corrigeren?
Blijven
professionele
verantwoordelijkheden
bij
professionals?
En
wordt
het
sociale
netwerk
niet
overvraagd?
De
pdf
formuleert
dit
helder.
De
ene
persoon
mag
niet
structureel
de
planning,
draagkracht,
verantwoordelijkheid
of
emotionele
stabiliteit
van
de
ander
moeten
overnemen.
Dat
is
geen
oproep
tot
individualisme.
Het
is
juist
een
voorwaarde
voor
duurzame
solidariteit.
Een
gemeenschap
waarin
één
persoon
alles
draagt
is
geen
sterke
gemeenschap.
Het
is
een
kwetsbaar
systeem
dat
afhankelijk
is
van
de
uitbutting
van
één
schakel.
Werkelijke
samenredzaamheid
verdeelt
verantwoordelijkheid.
Zij
maakt
zichtbaar
wie
welke
rol
heeft.
Zij
organiseert
vervanging.
Zij
erkent
beperkte
draagkracht.
En
zij
voorkomt
dat
liefde
wordt
gebruikt
als
argument
voor
onbeperkte
beschikbaarheid.
Gemeenschapskracht
en
herstelvermogen.
Een
gemeenschap
is
meer
dan
een
verzameling
mensen
die
elkaar
kennen.
Gemeenschapskracht
ontstaat
wanneer
mensen
elkaar
kunnen
ondersteunen
zonder
elkaar
te
overheersen.
Wanneer
er
meerdere
steunpunten
zijn.
Wanneer
kennis
wordt
gedeeld.
Wanneer
fouten
kunnen
worden
hersteld.
Wanneer
niet
alles
afhankelijk
is
van
één
persoon.
Wanneer
nieuwe
mensen
kunnen
aansluiten.
En
wanneer
iemand
tijdelijk
kan
terugtreden
zonder
dat
het
hele
systeem
instort.
In
een
conflict
kan
het
sociale
netwerk
echter
ook
schade
vergroten.
Familieleden
kunnen
partij
kiezen
voordat
zij
beide
perspectieven
kennen.
Vrienden
kunnen
berichten
doorsturen.
Kinderen
kunnen
als
boodschapper
worden
gebruikt.
Een
bekende
kan
zonder
duidelijke
toestemming
contact
opnemen
met
instanties.
Een
gemeenschap
kan
druk
uitoefenen
om
te
vergeven.
Of
iemand
kan
via
een
groep
worden
buitengesloten.
Daarom
zegt
de
pdf
dat
het
sociale
netwerk
ondersteunend
moet
worden
gebruikt
en
niet
als
drukmiddel.
Een
derde
persoon
wordt
niet
vanzelf
bemiddelaar
omdat
die
een
vriend
of
familielid
is.
Daarvoor
zijn
toestemming,
rolhelderheid
en
voldoende
neutraliteit
nodig.
Iemand
die
emotioneel
nauw
betrokken
is
kan
heel
waardevol
zijn
als
steunpersoon.
Maar
is
daardoor
niet
automatisch
geschikt
om
feiten
vast
te
stellen
of
besluiten
te
nemen.
De
vraag
is
telkens
welke
rol
heeft
deze
persoon?
Wie
heeft
daarmee
ingestemd?
Welke
informatie
mag
worden
gedeeld?
Waar
eindigt
de
rol
en
hoe
voorkomen
we
dat
de
derde
persoon
een
nieuwe
machtspositie
krijgt?
Herstelvermogen
betekent
ook
dat
een
gemeenschap
kan
leren.
Niet
alleen
zeggen
we
moeten
vooruit,
maar
onderzoeken
wat
is
er
gebeurd?
Welke
omstandigheden
maakten
het
patroon
mogelijk?
Welke
grens
ontbrak?
Wie
was
overbelast?
Wie
sprak
namens
wie?
Welke
informatie
was
onjuist?
Welke
afspraak
was
te
vaag?
En
wat
veranderen
we
concreet?
Herstel
wordt
geloofwaardig
wanneer
het
zichtbaar
wordt
in
gedrag,
afspraken,
rolverdeling
en
evaluatie.
Hoe
de
position
paper
de
pdf
heeft
veranderd?
De
pdf
van
strijd
naar
begrip
is
ontstaan
uit
een
persoonlijke
herstelbrief
en
een
voorwoord
voor
een
levenslogboek.
De
oorspronkelijke
teksten
bevatten
veel
liefde,
hoop
en
verlangen
naar
verbondenheid.
Maar
juist
omdat
de
teksten
persoonlijk
en
emotioneel
waren,
bevatten
zij
ook
formuleringen
die
vanuit
relationele
legitimiteit
te
ruim
of
te
sturend
konden
zijn.
De
position
paper
heeft
die
teksten
daarom
niet
eenvoudig
bevestigd.
Zij
heeft
ze
kritisch
herzien.
Een
eerste
verandering
betreft
het
woord
wij.
In
een
relationeel
kwetsbare
situatie
kan
één
persoon
zeggen
wij
hebben
elkaar
vergeven,
wij
kiezen
opnieuw
voor
elkaar,
wij
begrijpen
nu
wat
er
is
gebeurd.
Maar
wanneer
de
ander
dat
niet
werkelijk
heeft
uitgesproken,
neemt
de
schrijver
de
stem
van
de
ander
over.
Daarom
zegt
de
aangepaste
pdf
dat
het
woord
wij
alleen
wordt
gebruikt
voor
inzichten
en
afspraken
waarmee
de
betrokken
personen
werkelijk
hebben
ingestemd.
Een
tweede
verandering
betreft
vergeving.
In
de
oorspronkelijke
herstelgedachte
kon
vergeving
bijna
als
voorwaarde
voor
groei
worden
gelezen.
De
position
paper
heeft
dat
begrenst.
Niemand
is
verplicht
om
te
vergeven,
niemand
hoeft
contact
te
hervatten,
niemand
hoeft
opnieuw
nabij
hij
toe
te
staan.
Een
verlangen
naar
vergeving
kan
bestaan.
Een
uitnodiging
tot
herstel
kan
worden
gedaan,
maar
de
ander
houdt
volledige
vrijheid
om
daar
niet
of
nog
niet
aan
deel
te
nemen.
Een
derde
verandering
betreft
de
Ubuntu
-kring.
De
eerste
gedachte
was
die
van
een
ketting.
Mensen
die
de
ketting
sterker
maken
worden
gekoesterd.
Mensen
die
de
ketting
verzwakken
kunnen
worden
losgelaten.
Dat
beeld
heeft
kracht
maar
draagt
ook
een
risico.
Een
mens
kan
dan
te
snel
worden
beoordeeld
als
sterke
of
zwakke
schakel.
Een
volledig
persoon
kan
worden
gereduceerd
tot
het
effect
dat
anderen
op
dat
moment
ervaren.
Daarom
heeft
de
pdf
het
accent
verplaatst.
Niet
de
volledige
waarde
van
een
mens
wordt
beoordeeld.
Er
wordt
gekeken
naar
concreet
gedrag,
concrete
gevolgen,
veiligheid,
vrijwilligheid
en
draagkracht.
Een
relatie
kan
worden
begrenst
zonder
de
menselijke
waarde
van
de
ander
te
ontkennen.
Een
vierde
verandering
betreft
mentale
overbelasting.
De
oorspronkelijke
brief
legde
uit
dat
juridische
procedures,
financiële
zorgen,
deadlines
en
conflicten
veel
mentale
ruimte
innamen.
De
position
paper
maakt
daarvan
geen
vrijstelling
van
verantwoordelijkheid.
Overbelasting
kan
gedrag
verklaren,
maar
de
gevolgen
voor
de
ander
blijven
bestaan.
Daarom
bevat
de
pdf
twee
bewegingen.
De
eigen
omstandigheden
eerlijk
benoemen
en
erkennen
welk
effect
de
afwezigheid,
spanning
of
beperkte
aandacht
op
de
ander
heeft
gehad.
Een
vijfde
verandering
betreft
het
levenslogboek.
Het
logboek
is
niet
langer
alleen
een
verzameling
herinneringen,
dromen
en
lessen.
Het
krijgt
een
methodische
structuur,
datum
en
context,
betrokken
personen,
waarneembare
gebeurtenissen,
perspectieven,
gevoelens
en
gevolgen,
feiten
en
onzekerheden,
grenzen
en
veiligheid,
afspraken
en
toestemming,
verantwoordelijkheid
en
herstel
en
een
evaluatiedatum.
Dat
is
belangrijk
omdat
een
logboek
anders
ongemerkt
een
bewijsdossier
van
één
persoon
kan
worden.
Wanneer
waarneming,
gevoel
en
interpretatie
door
elkaar
lopen,
kan
een
persoonlijke
ervaring
later
als
vaststaand
feit
worden
gelezen.
De
nieuwe
structuur
voorkomt
dat
niet
volledig.
Maar
zij
maakt
het
verschil
wel
zichtbaarder.
Een
zesde
verandering
betreft
de
slotzin.
De
oorspronkelijke
zin
draaide
om
iedere
dag
opnieuw
voor
elkaar
kiezen.
Dat
kan
liefdevol
klinken.
Maar
in
een
onveilige
of
ongelijkwaardige
relatie
kan
die
zin
ook
druk
veroorzaken.
De
nieuwe
richting
luidt
daarom.
Vandaag
kiezen
wij
opnieuw
voor
menswaardigheid,
in
verbondenheid
waar
het
kan,
met
grenzen
waar
het
moet
en
met
herstel
waar
dat
veilig
en
vrijwillig
mogelijk
is.
Deze
zin
belooft
geen
verplichte
nabijheid.
Zij
houdt
ruimte
voor
herstel,
maar
ook
voor
afstand.
De
werkzame
effecten
van
deze
benadering,
wanneer
relationele
legitimiteit
zorgvuldig
wordt
toegepast,
kan
zij
verschillende
positieve
effecten
hebben.
Het
eerste
effect
is
vertraging
op
het
juiste
moment.
Niet
alle
vertraging
is
goed.
Bij
acute
onveiligheid
moet
snel
worden
gehandeld.
Maar
veel
conflicten
worden
erger
doordat
mensen
te
snel
van
emotie
naar
conclusies
brengen.
Het
kompas
helpt
om
eerst
vast
te
stellen,
wat
weten
we,
wat
ervaren
we,
wat
interpreteren
we,
wat
is
nog
onzeker,
welke
grens
geldt
nu,
en
wanneer
onderzoeken
we
de
rest?
Een
tweede
effect
is
dat
erkenning
en
feiten
niet
langer
als
tegenpolen
worden
behandeld.
Iemand
kan
zeggen,
ik
herken
dat
dit
jouw
pijn
heeft
gedaan,
en
tegelijkertijd,
ik
herinner
mij
bepaalde
feiten
anders.
Dat
maakt
het
mogelijk
om
emotionele
werkelijkheid
serieus
te
nemen,
zonder
zorgvuldige
waarheidsvinding
op
te
geven.
Een
derde
effect
is
dat
macht
zichtbaarder
wordt.
Wie
bepaalt,
wie
maakt
het
verslag,
wie
kan
een
maatregel
opleggen,
wie
heeft
toegang
tot
informatie,
wie
draagt
de
praktische
en
emotionele
gevolgen.
Door
die
vragen
te
stellen
wordt
een
gesprek
niet
automatisch
gelijk,
maar
ongelijkheid
wordt
minder
gemakkelijk
verborgen.
Een
vierde
effect
is
dat
grenzen
minder
snel
als
afwijzing
worden
gezien.
Een
grens
kan
worden
uitgelegd,
het
doel
kan
worden
benoemd,
de
duur
kan
worden
afgesproken,
er
kan
een
evaluatiemoment
komen
en
er
kan
worden
gezocht
naar
alternatieve
steun.
Een
vijfde
effect
is
dat
verantwoordelijkheid
concreter
wordt,
niet
we
moeten
beter
communiceren.
Maar,
ik
stuur
de
afspraak
morgen
schriftelijk,
jij
geeft
voor
vrijdag
aan
of
de
weergave
klopt.
De
professional
corrigeert
feitelijke
fouten
in
het
dossier,
het
gesprek
stopt
wanneer
wordt
gescholden.
Over
twee
weken
beoordelen
we
of
de
maatregel
nog
nodig
is.
Een
zesde
effect
is
dat
herstel
niet
wordt
verward
met
terugkeer
naar
vroeger.
Soms
is
het
meest
zorgvuldige
herstel
een
nieuwe
vorm
van
contact,
soms
is
het
een
duidelijke
afronding,
soms
een
excuus,
soms
een
dossiercorrectie,
soms
financiële
compensatie,
soms
een
overdracht
naar
een
andere
professional
en
soms
veilige
afstand.
Mogelijke
bijwerkingen
en
risico's
ieder
instrument
kan
verkeerd
worden
gebruikt,
ook
een
instrument
dat
is
ontwikkeld
om
schade
te
beperken.
Een
eerste
risico
is
bureaucratisering.
Het
Ubuntu-relatiekompas
kan
veranderen
in
een
nieuwe
vragenlijst,
die
haastig
wordt
ingevuld.
Dan
ontstaat
schijnzorgvuldigheid.
Het
formulier
is
compleet,
maar
niemand
is
werkelijk
gehoord.
Daarom
moet
toepassing
proportioneel
zijn.
Niet
iedere
kleine
beslissing
vraagt
om
een
uitgebreid
rapport.
Bij
ingrijpende,
langdurige
of
moeilijk
omkeerbare
besluiten
is
diepere
reflectie
wel
passend.
Een
tweede
risico
is
gedwongen
verzoening.
Ubuntu,
herstel
en
verbondenheid
kunnen
worden
gebruikt
om
iemand
onder
druk
te
zetten.
Bijvoorbeeld,
denk
aan
het
gezin.
Je
moet
leren
vergeven.
Het
is
voor
iedereen
beter
als
jullie
weer
samen
praten.
Dat
is
relationeel
onzorgvuldig
wanneer
veiligheid,
vrijwilligheid
of
machtsbalans
ontbreekt.
Een
slachtoffer
mag
nee
zeggen.
Een
kind
mag
niet
verantwoordelijk
worden
gemaakt
voor
gezinsherstel.
Een
burger
mag
een
juridische
procedure
gebruiken.
Een
professionele
grens
mag
blijven
staan.
Een
derde
risico
is
valse
gelijkstelling.
Wanneer
twee
perspectieven
worden
gehoord,
betekent
dat
niet
dat
beide
partijen
evenveel
verantwoordelijkheid
dragen.
Bij
geweld,
dwang,
intimidatie
of
misbruik
mag
relationele
taal
niet
verhullen
wie
welke
handeling
heeft
verricht.
Erkenning
van
meervoudige
perspectieven
is
iets
anders
dan
het
gelijk
verdelen
van
schuld.
Een
vierde
risico
is
overmatige
gegevensverzameling.
Een
relationeel
netwerk
bevat
gevoelige
informatie.
Wie
kent
wie?
Wie
biedt
steun?
Waar
bestaan
conflicten?
Wie
is
financieel
afhankelijk?
Wie
heeft
een
kwetsbaarheid?
Niet
al
deze
informatie
mag
zomaar
worden
geregistreerd.
Dataminimalisatie
is
essentieel.
Alleen
gegevens
die
noodzakelijk
zijn
voor
een
duidelijk
doel
mogen
worden
vastgelegd.
Een
vijfde
risico
is
privatisering
van
zorg.
Een
gemeente
of
organisatie
kan
zeggen
het
sociale
netwerk
moet
meer
doen.
Maar
een
sociaal
netwerk
is
geen
gratis
professionele
dienst.
Familieleden
hebben
eigen
levens,
gezondheid,
werk,
kinderen
en
grenzen.
Wanneer
professionele
verantwoordelijkheid
wordt
afgeschoven
ontstaat
geen
samenredzaamheid
maar
institutionele
terugtrekking.
Een
zesde
risico
is
dat
draagkrachtbegrenzing
wordt
gebruikt
als
excuus
om
leiden
te
negeren.
Een
professional
kan
zeggen
dit
valt
buiten
mijn
taak.
Een
familielid,
ik
heb
mijn
grens
aangegeven.
Een
organisatie,
we
hebben
geen
capaciteit.
Al
deze
uitspraken
kunnen
feitelijk
juist
zijn.
Maar
wanneer
niemand
vervolgens
onderzoekt
waar
de
noodzakelijke
zorg
wel
terecht
komt
wordt
begrenzing
een
poort
naar
uitsluiting.
Daarom
is
de
vervolgvraag
altijd.
Wat
betekent
deze
grens
voor
de
persoon
die
hulp
nodig
heeft?
Wie
neemt
de
taak
over?
Welke
alternatieven
bestaan?
Welke
acute
behoefte
blijft
onvervuld?
Wie
bewaakt
de
continuïteit?
Draagkrachtbegrenzing
mag
nooit
betekenen
dat
leiden
onzichtbaar
wordt.
Het
betekent
dat
zorg
opnieuw
georganiseerd
moet
worden
op
een
manier
die
zowel
de
hulpvrager
als
de
helper
beschermt.
Een
zevende
risico
is
dat
relationele
legitimiteit
als
argument
tegen
rechtsbescherming
wordt
gebruikt.
Iemand
zou
kunnen
zeggen
laten
we
niet
juridiseren.
Laten
we
in
gesprek
blijven.
Maar
soms
is
een
formele
klacht,
bezwaarprocedure
of
rechtszaak
noodzakelijk.
Dialoog
is
geen
vervanging
voor
rechten.
Herstel
en
rechtsbescherming
kunnen
naast
elkaar
bestaan.
Een
achtste
risico
is
dat
het
begrip
vertrouwen
verkeerd
wordt
gebruikt.
De
burger
zou
dan
moeten
aantonen
dat
hij
vertrouwen
heeft.
Maar
vertrouwen
is
geen
voorwaarde
voor
rechten.
Een
organisatie
moet
betrouwbaar
handelen,
ook
tegenover
iemand
die
haar
niet
vertrouwt.
Een
negende
risico
is
culturele
versimpeling.
Ubuntu
is
geworteld
in
verschillende
Afrikaanse
filosofische
tradities.
Het
begrip
mag
niet
worden
losgemaakt
van
die
oorsprong
en
gereduceerd
tot
een
marketingwoord
voor
harmonie.
Daarom
moet
ook
de
naam
van
het
kompas
onderwerp
van
debat
blijven.
Een
tiende
risico
is
morele
overbelasting.
Mensen
kunnen
het
gevoel
krijgen
dat
zij
ieder
gesprek
perfect
moeten
voeren.
Dat
iedere
fout
relationeel
illegitiem
is.
Dat
iedere
negatieve
emotie
moet
worden
voorkomen.
Dat
is
niet
realistisch.
Relationele
legitimiteit
vraagt
geen
conflictloos
leven.
Zij
vraagt
een
eerlijke
manier
om
met
conflict,
macht,
fouten,
grenzen
en
herstel
om
te
gaan.
Draagkracht
begrenzen
zonder
lijden
uit
te
sluiten.
Dit
verdient
extra
aandacht.
In
zorgzame
gemeenschappen
ontstaat
gemakkelijk
het
idee
dat
een
goed
mens
altijd
beschikbaar
moet
zijn.
Dat
liefde
betekent
dat
je
blijft
luisteren.
Dat
familie
elkaar
opvangt.
Dat
een
partner
de
ander
door
iedere
crisis
heen
helpt.
Dat
een
vriend
nooit
weggaat
wanneer
het
moeilijk
wordt.
Maar
onbegrensde
zorg
kan
uiteindelijk
zelf
schade
veroorzaken.
De
helper
raakt
uitgeput.
Irritatie
groeit.
Afspraken
worden
onbetrouwbaar.
De
kwaliteit
van
de
zorg
neemt
af.
Andere
relaties
krijgen
geen
aandacht.
En
uiteindelijk
kan
de
helper
abrupt
wegvallen.
Duurzame
zorg
vraagt
daarom
onbegrensde
beschikbaarheid.
Dat
kan
koud
klinken.
Maar
grenzen
maken
het
mogelijk
om
langer
betrouwbaar
te
blijven.
Een
begrenzing
kan
bijvoorbeeld
luiden.
Ik
kan
vandaag
een
half
uur
luisteren.
Daarna
moet
ik
rust
nemen.
Of
ik
kan
meegaan
naar
de
afspraak.
Maar
ik
kan
de
volledige
procedure
niet
namens
jou
voeren.
Of
ik
wil
je
helpen
een
professionele
voorziening
te
vinden.
Maar
ik
kan
zelf
geen
24
uur
zorg
bieden.
Of
ik
wil
over
dit
conflict
praten,
maar
niet
wanneer
er
wordt
gescholden.
Het
belangrijke
verschil
zit
in
de
tweede
stap.
Niet
alleen
zeggen
wat
je
niet
kunt,
maar
ook
onderzoeken
wat
mogelijk
blijft.
Ik
kan
geen
twee
uur
luisteren,
maar
wel
twintig
minuten.
Ik
kan
de
procedure
niet
overnemen,
maar
wel
helpende
vragen
op
papier
te
zetten.
Ik
kan
vannacht
niet
komen,
maar
wel
samen
bellen
met
de
dienst
die
bereikbaar
is.
Ik
kan
niet
in
dit
gezamenlijke
gesprek
zitten,
maar
wel
afzonderlijk
mijn
perspectief
geven.
Ik
kan
deze
relatie
niet
voortzetten,
maar
ik
wil
wel
afspraken
maken
over
een
respectvolle
afronding.
Zo
wordt
begrenzing
geen
uitsluiting.
Tegelijk
moet
worden
erkend
dat
een
alternatief
niet
altijd
beschikbaar
is.
Een
mantelzorger
kan
zijn
grens
bereiken,
terwijl
professionele
hulp
op
zich
laat
wachten.
Een
gezin
kan
meer
ondersteuning
nodig
hebben
dan
de
gemeente
biedt.
Een
partner
kan
afstand
nemen,
terwijl
de
ander
daardoor
een
groot
gevoel
van
verlatenheid
ervaart.
Het
kompas
lost
dat
lijden
niet
op.
Dat
is
belangrijk
om
eerlijk
te
zeggen.
Relationele
legitimiteit
is
geen
garantie
op
een
pijnloze
uitkomst.
Sommige
situaties
blijven
tragisch.
De
vraag
is
dan
niet,
hoe
voorkomen
we
ieder
verdriet?
De
vraag
is,
hoe
voorkomen
we
vermijdbare
schade?
Hoe
spreken
we
eerlijk?
Hoe
verdelen
we
verantwoordelijkheid?
Hoe
beschermen
we
veiligheid?
Hoe
maken
we
zichtbaar
wat
nog
ontbreekt?
En
wie
blijft
aanspreekbaar
voor
het
vervolg?
Een
moeilijk
gesprek
tussen
twee
mensen
stel
dat
twee
mensen
ruzie
krijgen
over
een
gebeurtenis
uit
het
verleden.
De
ene
persoon
zegt,
je
hebt
mij
toen
alleen
gelaten.
De
andere
zegt,
dat
is
niet
wat
er
gebeurde.
Ik
probeerde
juist
escalatie
te
voorkomen.
Zonder
kompas
kan
het
gesprek
snel
vastlopen.
De
eerste
persoon
hoort
ontkenning.
De
tweede
persoon
hoort
een
onterechte
beschuldiging.
De
eerste
verhoogt
de
emotionele
intensiteit.
De
tweede
geeft
meer
details
en
verdediging.
Uiteindelijk
luistert
niemand
meer.
Met
het
kompas
verandert
eerst
de
volgorde.
De
eerste
vraag
is,
wat
heeft
die
gebeurtenis
met
jou
gedaan?
De
ander
hoeft
niet
onmiddellijk
de
feitelijke
conclusie
te
onderschrijven.
Er
kan
worden
gezegd,
ik
hoor
dat
jij
je
op
dat
moment
verlaten
hebt
gevoeld.
Dat
is
erkenning
van
de
ervaring.
Daarna,
ik
herinner
mij
de
situatie
anders
en
wil
dat
later
zorgvuldig
uitleggen.
Vervolgens
wordt
bekeken
of
het
gesprek
veilig
kan
doorgaan.
Is
er
rust?
Kan
ieder
spreken?
Wordt
er
niet
gescholden?
Is
het
tijdstip
geschikt?
Zo
niet,
dan
volgt
een
pauze.
Niet
als
straf,
maar
als
veiligheidsmaatregel.
Later
worden
feiten,
herinneringen
en
interpretaties
uit
elkaar
gehaald.
Wat
is
concreet
gezegd?
Wat
is
schriftelijk
terug
te
vinden?
Wat
is
herinnering?
Wat
is
betekenis?
Wat
is
nog
onzeker?
Misschien
blijft
verschil
bestaan.
Een
relationeel
legitiem
gesprek
vereist
geen
volledige
overeenstemming.
Het
vereist
dat
verschil
niet
wordt
gebruikt
om
de
menselijke
waarde
van
de
ander
te
vernietigen.
Een
mantelzorger
die
niet
meer
kan
stellen
dat
iemand
langdurig
zorgt
voor
een
familielid.
De
hulp
is
begonnen
uit
liefde.
Langzaam
zijn
steeds
meer
taken
toegevoegd.
Boodschappen,
administratie,
vervoer,
nachtelijke
telefoontjes,
contact
met
instanties,
emotionele
opvang.
De
mantelzorger
raakt
uitgeput
en
zegt
ik
kan
dit
niet
meer.
De
hulpvrager
kan
dit
ervaren
als
verlating.
De
pijn
is
werkelijk.
Maar
het
relationeel
antwoord
kan
niet
zijn
dat
de
mantelzorger
daarom
alles
moet
blijven
doen.
Het
kompas
vraagt
welke
taken
zijn
werkelijk
noodzakelijk?
Welke
taken
kan
de
hulpvrager
zelf
doen
met
ondersteuning?
Welke
taken
horen
bij
professionele
zorg?
Zijn
er
andere
netwerkleden?
Is
respitesorg
mogelijk?
Wie
bewaakt
de
overgang?
Welke
acute
risico's
ontstaan
wanneer
de
mantelzorger
stopt?
En
hoe
wordt
voorkomen
dat
schuldgevoel
de
enige
lijm
van
het
zorgsysteem
wordt?
Draagkrachtbegrenzing
betekent
hier
niet.
Het
lijden
van
de
hulpvrager
telt
niet
meer.
Het
betekent
deze
vorm
van
zorg
is
niet
langer
duurzaam.
Er
moet
een
andere
verdeling
komen.
Een
professional
en
een
burger
stel
dat
een
gemeente
een
ondersteuningstraject
wijzigt.
Juridisch
kan
het
besluit
bevoegd
zijn.
Professioneel
kan
een
andere
voorziening
verdedigbaar
zijn.
Maar
de
burger
ontvangt
alleen
een
formele
brief.
De
vertrouwde
begeleider
verdwijnt.
Een
familielid
wordt
geacht
meer
te
doen.
En
de
burger
begrijpt
niet
waartegen
bezwaar
mogelijk
is.
Het
kompas
vraagt
dan,
is
de
beslissing
begrijpelijk
uitgelegd?
Is
de
feitelijke
draagkracht
van
het
netwerk
onderzocht?
Heeft
het
familielid
vrijwillig
ingestemd?
Welke
continuïteit
gaat
verloren?
Kan
de
overgang
gefaceerd?
Is
er
één
aanspreekpunt?
Kan
de
burger
de
informatie
corrigeren?
En
wanneer
wordt
geëvalueerd
of
de
nieuwe
voorziening
werkelijk
werkt?
De
uitkomst
kan
nog
steeds
zijn
dat
de
ondersteuning
verandert.
Maar
de
uitvoering
kan
veel
minder
relationele
schade
veroorzaken.
De
positie
van
kinderen.
Bij
kinderen
is
extra
zorgvuldigheid
nodig.
Het
recht
om
gehoord
te
worden
betekent
niet
dat
een
kind
de
beslissing
moet
dragen.
Een
kind
mag
vertellen
wat
het
ervaart,
maar
mag
niet
worden
gedwongen
te
kiezen
tussen
ouders.
Een
kind
mag
voorkeuren
uitspreken,
maar
hoort
niet
verantwoordelijk
te
worden
gemaakt
voor
het
herstel
van
volwassenen.
Een
kind
mag
een
steunpersoon
hebben,
maar
die
persoon
mag
de
stem
van
het
kind
niet
vervangen.
Het
kompas
vraagt
daarom,
is
de
taal
passend
bij
leeftijd
en
ontwikkeling?
Begrijpt
het
kind
wat
er
met
de
informatie
gebeurt?
Is
onafhankelijke
ondersteuning
nodig?
Wordt
het
kind
meerdere
keren
hetzelfde
belastende
verhaal
gevraagd?
Kan
de
mening
veilig
worden
gegeven?
En
wordt
duidelijk
uitgelegd
waarom
wel
of
niet
overeenkomstig
die
mening
wordt
gehandeld?
Ook
hierover
bevat
de
survey
een
afzonderlijke
vraag.
Het
levenslogboek
als
leerinstrument.
De
pdf
bevat
een
vast
model
voor
het
levenslogboek.
Dit
model
is
geen
rechtbank
in
huiselijke
vorm.
Het
is
niet
bedoeld
om
te
bewijzen
wie
de
slechte
persoon
is.
Het
doel
is
om
gebeurtenissen
te
ordenen
zonder
ervaring
en
feiten
door
elkaar
te
halen.
Een
logboeknotitie
begint
met
datum
en
context.
Daarna
worden
de
betrokken
personen
benoemd.
Vervolgens
wordt
beschreven
wat
concreet
is
waargenomen.
Daarna
kunnen
de
verschillende
perspectieven
worden
vastgelegd.
Niet
als
één
gezamenlijke
waarheid,
maar
als
herkenbare
stemmen.
Vervolgens
worden
gevoelens
en
gevolgen
beschreven.
Daarna
feiten,
interpretaties
en
onzekerheden.
Dan
grenzen
en
veiligheid.
Afspraken
en
toestemming.
Verantwoordelijkheid
en
herstel.
En
tenslotte
een
evaluatiedatum.
Die
evaluatiedatum
is
belangrijk.
Een
afspraak
kan
op
papier
goed
lijken
en
in
de
praktijk
niet
werken.
Een
contactregeling
kan
te
belastend
blijken.
Een
pauze
kan
rust
geven
of
juist
onzekerheid
vergroten.
Een
hulpverdeling
kan
een
mantelzorger
toch
overbelasten.
Een
nieuwe
communicatiemethode
kan
misverstanden
verminderen
of
juist
meer
afstand
creëren.
Daarom
moet
worden
teruggekeken.
Niet
alleen
hebben
wij
de
afspraak
uitgevoerd.
Maar
wat
was
het
werkelijke
effect?
Was
de
afspraak
veilig?
Was
zij
haalbaar?
Was
zij
wederkerig?
Heeft
iemand
onder
druk
ingestemd?
Welke
nieuwe
informatie
is
beschikbaar?
En
moet
de
afspraak
worden
aangepast?
Zo
wordt
het
logboek
een
leerinstrument.
Geen
statisch
dossier.
De
survey
op
de
website.
Op
de
website
staat
een
interactieve
survey
met
tien
vragen.
De
enquête
vraagt
wanneer
relationele
legitimiteit
moet
worden
meegewogen.
Bij
ieder
besluit
met
merkbare
gevolgen.
Alleen
bij
besluiten
met
hoge
impact.
Alleen
wanneer
een
betrokkene
daarom
vraagt.
Of
eerst
uitsluitend
binnen
een
gecontroleerde
pilot.
Dat
is
een
belangrijke
vraag.
Een
instrument
dat
overal
verplicht
wordt
toegepast.
Kan
veel
bureaucratie
veroorzaken.
Maar
een
instrument
dat
alleen
wordt
gebruikt.
Wanneer
iemand
er
expliciet
om
vraagt.
Kan
juist
kwetsbare
mensen
missen.
Die
niet
weten
dat
het
bestaat.
De
tweede
vraag
gaat
over
wie
de
relationele
gevolgen
moet
beoordelen.
De
besluitvormer
en
betrokkenen
samen.
Een
multidisciplinair
team.
Een
onafhankelijke
reviewer.
Of
verschilt
dat
per
domein?
De
derde
vraag
gaat
over
zichtbare
inbreng.
Hoe
moet
iemand
kunnen
zien
wat
met
zijn
of
haar
woorden
is
gedaan?
In
de
motivering?
In
een
reactiematrix?
In
een
gezamenlijk
verslag?
Of
in
een
combinatie?
De
vierde
vraag
vraagt
welk
risico
de
meeste
begrenzing
nodig
heeft.
Een
nieuwe
bureaucratische
vinklijst?
Druk
tot
verzoening?
Onnodige
verwerking
van
relationele
gegevens?
Of
onduidelijkheid
over
professionele
verantwoordelijkheid?
De
vijfde
vraag
gaat
over
de
belangrijkste
waarborg.
Veiligheid
en
rechtmatigheid?
Correctie
en
tegenspraak?
Dataminimalisatie?
Of
onafhankelijke
heroverweging?
De
zesde
vraag
gaat
over
stopcriteria
voor
een
pilot.
Wat
moet
gebeuren
wanneer
veiligheid
wordt
vertraagd?
Wanneer
geen
aantoonbare
meerwaarde
ontstaat?
Wanneer
te
veel
gegevens
worden
verzameld?
De
zevende
vraag
gaat
over
vertrouwen.
Moet
vertrouwen
worden
gezien
als
resultaat
van
betrouwbaarheid?
Als
signaal,
maar
nooit
als
eis
aan
burgers?
Als
een
veranderlijk
en
relatiegebonden
begrip?
De
achtste
vraag
gaat
over
kinderen.
Hoe
wordt
hun
stem
leeftijds
-
en
ontwikkelingspassend
gehoord?
Hoe
wordt
onafhankelijke
ondersteuning
georganiseerd?
En
hoe
voorkomen
we
dat
kinderen
verantwoordelijk
worden
voor
conflicten
tussen
volwassenen?
De
negende
vraag
gaat
over
minderheidsstandpunten.
Wat
doen
we
met
fundamentele
bezwaren
die
niet
door
de
meerderheid
worden
gedeeld?
Worden
die
afzonderlijk
gepubliceerd?
Komen
zij
in
een
wijzigingsregister?
Worden
zij
door
een
onafhankelijke
commissie
beoordeeld?
De
tiende
vraag
gaat
over
publieke
verantwoording.
Is
een
volledig
document
met
publieksvriendelijke
uitleg
voldoende?
Is
een
openbare
wijzigingshistorie
nodig?
Moet
er
een
openbaar
reactieregister
komen?
Of
zijn
alle
drie
nodig?
Deze
vragen
zijn
niet
bedoeld
als
kennisquiz.
Er
is
niet
steeds
één
vooraf
bepaald
juist
antwoord.
De
survey
is
onderdeel
van
het
debat.
Uw
antwoorden
helpen
zichtbaar
maken
waar
mensen
kansen,
grenzen
en
risico's
zien.
Hoe
u
werkelijk
kunt
participeren
en
participatie
betekent
meer
dan
op
een
knop
drukken.
U
kunt
de
volledige
position
paper
lezen.
U
kunt
de
voice
-over
beluisteren.
U
kunt
de
samenvattende
pdf
gebruiken
in
een
gezin,
team,
cliëntenraad,
gemeente,
zorgorganisatie
of
burgerinitiatief.
U
kunt
de
survey
invullen.
U
kunt
reageren
op
de
definitie
van
relationele
legitimiteit.
U
kunt
een
tegenvoorbeeld
geven.
U
kunt
aangeven
waar
het
kompas
volgens
u
gevaarlijk
wordt.
U
kunt
beschrijven
welke
dimensie
ontbreekt.
U
kunt
aangeven
hoe
machtsverschillen
beter
zichtbaar
moeten
worden.
U
kunt
uitleggen
hoe
draagkracht
in
uw
praktijk
wordt
overschreden.
U
kunt
vertellen
hoe
een
noodzakelijke
grens
werd
ervaren.
U
kunt
voorstellen
doen
voor
een
veilige
pilot.
U
kunt
reageren
vanuit
professionele
kennis,
maar
ook
vanuit
ervaringskennis.
Beide
zijn
nodig.
Let
bij
publieke
reacties
wel
op
privacy.
Deel
geen
herleidbare
persoonsgegevens
van
kinderen,
cliënten,
patiënten,
slachtoffers
of
andere
derden.
Beschrijf
patronen
en
lessen
waar
mogelijk
zonder
iemand
herkenbaar
te
maken.
Een
sterk
argument
heeft
geen
openbaar
gemaakte
privégegevens
nodig.
Wat
zorg
voor
elkaar
werkelijk
vraagt,
zorg
voor
elkaar
wordt
soms
voorgesteld
als
een
warm
gevoel.
Maar
zorg
is
ook
organisatie.
Tijd,
grenzen,
betrouwbaarheid,
kennis,
verantwoordelijkheid,
geld,
professionele
beschikbaarheid
en
de
bereidheid
om
te
erkennen
wanneer
een
bestaande
oplossing
niet
werkt.
Ubuntu
betekent
niet
dat
iedereen
alles
voor
iedereen
moet
doen.
Het
betekent
dat
wij
begrijpen
dat
ons
handelen
invloed
heeft
op
anderen.
Dat
wij
niet
wegkijken
van
die
invloed.
Dat
wij
onze
macht
begrenzen.
Dat
wij
steun
organiseren.
Dat
wij
ruimte
laten
voor
de
stem
van
de
ander.
En
dat
wij
verantwoordelijkheid
niet
laten
verdwijnen
in
een
vaag
wij.
Soms
is
zorg
nabijblijven.
Soms
is
zorg
zeggen,
ik
kan
dit
niet
alleen
dragen.
Soms
is
zorg
een
professional
inschakelen.
Soms
is
zorg
een
dossier
corrigeren.
Soms
is
zorg
een
gesprek
stoppen.
Soms
is
zorg
excuses
aanbieden.
Soms
is
zorg
afstand
respecteren.
En
soms
is
zorg
langdurig
aantonen
dat
woorden
en
gedrag
weer
bij
elkaar
horen.
De
position
paper
wil
deze
keuzes
niet
automatisch
voor
ons
maken.
Zij
wil
ons
leren
betere
vragen
te
stellen.
Een
uitnodiging
zonder
verplichting.
Ik
nodig
u
uit
om
de
webpagina
te
bezoeken.
Lees
niet
alleen
de
samenvatting.
Bekijk
ook
de
begrenzingen.
Luister
naar
de
hoofdstukken
over
veiligheid,
macht,
vertrouwen,
autonomie
en
herstel.
Open
de
volledige
position
paper
wanneer
u
dieper
wilt
gaan.
Lees
de
pdf
van
strijd
naar
begrip
als
een
praktische
toepassing.
En
vul
de
survey
in.
Niet
om
een
reeds
genomen
besluit
te
bevestigen.
Maar
om
mee
te
bepalen
of
en
onder
welke
voorwaarden
deze
positionering
verder
ontwikkeld
mag
worden.
Misschien
vindt
u
dat
relationele
legitimiteit
een
ontbrekende
dimensie
zichtbaar
maakt.
Misschien
vindt
u
dat
bestaande
beginselen
al
voldoende
zijn.
Misschien
ziet
u
kansen
binnen
de
jeugdzorg.
Of
juist
grote
risico's
voor
slachtoffers.
Misschien
herkent
u
hoe
sociale
netwerken
worden
overbelast.
Of
hoe
professionals
zelf
onder
onmogelijke
verwachtingen
werken.
Misschien
ziet
u
dat
grenzen
te
snel
als
uitsluiting
worden
ervaren.
Of
juist
dat
grenzen
worden
gebruikt
om
noodzakelijke
zorg
af
te
sluiten.
Al
deze
perspectieven
zijn
waardevol
wanneer
zij
zorgvuldig
worden
beargumenteerd.
De
website
vindt
u
op.
De
bijgevoegde
pdf
draagt
de
titel.
Van
strijd
naar
begrip.
Samenvatting
van
de
herstelbrief,
het
levenslogboek
en
het
Ubuntu
relatiekompas.
Gebruik
haar
als
gespreksdocument.
Niet
als
bewijs
tegen
een
ander.
Niet
als
diagnose.
Niet
als
verplichting
tot
vergeving.
Maar
als
uitnodiging
om
samen
te
onderzoeken.
Is
iedereen
veilig?
Zijn
feiten,
interpretaties,
emoties
en
onzekerheden
onderscheiden?
Worden
stemmen
en
grenzen
gerespecteerd?
Zijn
afspraken
wederkerig
en
haalbaar?
Wordt
het
netwerk
ondersteunend
gebruikt?
En
is
er
een
concrete
herstelstap
met
een
moment
van
evaluatie?
Dat
zijn
geen
gemakkelijke
vragen.
Maar
misschien
zijn
het
precies
de
vragen
die
nodig
zijn
om
zorg
voor
elkaar
niet
alleen
goed
te
bedoelen,
maar
ook
zorgvuldig
te
organiseren.
Niet
tegenover
elkaar,
maar
zorgvuldig
naast
elkaar.
Zolang
veiligheid,
gelijkwaardigheid
en
vrijwilligheid
dat
toelaten.
Verbondenheid
waar
het
kan,
grenzen
waar
het
moet.
En
herstel
waar
dat
veilig,
betrouwbaar
en
vrijwillig
mogelijk
is.
Bezoek
de
pagina,
lees,
denk
tegen,
vul
de
survey
in,
deel
de
publicatie
met
mensen
die
vanuit
ervaring,
zorg,
recht,
bestuur,
onderwijs
of
wetenschap
kunnen
bijdragen.
En
help
mee
om
relationele
legitimiteit
niet
alleen
als
begrip
op
papier
te
laten
bestaan,
maar
als
levende
vraag
in
onze
dagelijkse
zorg
voor
elkaar.