Nell in Nederland: hoe het jeugdzorgsysteem vrijheid kan omzetten in levenslange afhankelijkheid 12 juni 2026
Door Alexander Groenheide, Voorzitter Stichting De Kamer van Sociale Waarden Er bestaat een film die iedere kinderrechter, jeugdbeschermer,
gedragswetenschapper, beleidsmaker, advocaat en toezichthouder zou moeten zien.
Nell. De film vertelt het verhaal van een jonge vrouw die geïsoleerd is opgegroeid, nauwelijks contact heeft gehad
met de buitenwereld en daardoor een eigen taal en werkelijkheid heeft ontwikkeld.
Nell is geen leeg mens.
Nell is geen mens zonder wil.
Nell is geen mens zonder intelligentie.
Zij is een mens aan wie de wereld onthouden is.
De ongemakkelijke vraag is, wat zou er vandaag in Nederland met Nell gebeuren?
Het vermoedelijke antwoord is niet geruststellend.
Zij zou waarschijnlijk niet allereerst worden gezien als iemand die recht heeft op taal, contact, informatie, herstel en
ontwikkeling. Zij zou worden geobserveerd, besproken, getest, geclassificeerd en geplaatst.
Niet omdat zij geen mogelijkheden heeft, maar omdat haar mogelijkheden nooit normaal zijn aangesproken.
In Nederland zou Nell vermoedelijk niet worden bevrijd uit haar isolement.
Zij zou het risico lopen opnieuw geïsoleerd te worden, maar dan in professionele taal.
Niet in een hut in het bos, maar in een instelling.
Niet onder het gezag van een moeder, maar onder het gezag van jeugdzorg.
Niet met stilte als noodlot, maar met veiligheid als motivering.
Jeugdzorg is niet buiten het systeem.
Jeugdzorg is in deze context juist het systeem.
Het gaat om de gecertificeerde instellingen, residentiële voorzieningen, gedragswetenschappers, behandelplannen, veiligheidsvoorwaarden,
contactbeperkingen, rapportages, classificaties, financieringsstructuren, klachtprocedures, toezichtmechanismen en rechterlijke
toetsing samen. Dat betekent niet dat iedere individuele medewerker kwade bedoelingen heeft.
Maar het betekent wel dat het systeem als geheel macht uitoefent over het kind.
Jeugdzorg bepaalt waar het kind woont.
Jeugdzorg bepaalt wie het kind ziet.
Jeugdzorg bepaalt wat veilig wordt genoemd.
Jeugdzorg bepaalt welke informatie de rechter bereikt.
Jeugdzorg bepaalt vaak welke diagnose leidend wordt.
Jeugdzorg bepaalt welke contacten worden beperkt.
Jeugdzorg bepaalt hoe de stem van het kind wordt vertaald.
En wanneer een kind daartegen wil ageren, moet datzelfde kind vaak gebruikmaken van middelen die het niet bezit.
Taal, informatie, dossierkennis, geld, digitale toegang, juridische bijstand en vrije communicatie.
Dat is geen incident.
Dat is systeemmacht.
Nederland gebruikt graag geruststellende woorden.
Daarom spreken wij over een open instelling.
Dat klinkt alsof de deur openstaat.
Het klinkt alsof het kind vrij is.
Maar wat betekent open wanneer een kind niet zelfstandig mag bellen?
Wat betekent open wanneer het geen e-mailaccount heeft?
Wat betekent open wanneer het geen telefoon mag gebruiken?
Geen Facebook, geen internet, geen Wikipedia, geen Google, geen wetten.nl, geen vrije post
en geen zelfstandig contact met mensen buiten de instelling?
Wat betekent open wanneer een brief wel geschreven mag worden, maar door medewerkers in een kluisje kan worden
gelegd? Wat betekent open wanneer het kind het terrein niet zelfstandig mag verlaten en bij vertrek wordt teruggevoerd
door opsporing, aanhouding of institutionele macht?
Dan is de instelling misschien formeel open, maar de wereld van het kind is gesloten.
Een deur hoeft niet fysiek op slot te zitten om iemand van de samenleving af te snijden.
Wie de communicatie beheerst, beheerst de toegang tot de wereld.
Wie de informatie beheerst, beheerst de werkelijkheid.
Wie het dossier schrijft, bepaalt vaak hoe het kind door de rechter, de advocaat en de volgende instelling
wordt gelezen. Er wordt vaak gezegd, het kind heeft rechten.
Dat klinkt mooi, maar het is een halve waarheid.
Een recht dat je niet kent, kun je niet inroepen.
Een recht dat je niet kunt uitspreken, kun je niet gebruiken.
Een recht waarvoor je geen telefoon, geen internet, geen advocaat, geen vrij postverkeer, geen dossier en geen onafhankelijke
volwassenen hebt, is geen werkend recht.
Het is een papieren recht.
Het kind heeft misschien formeel recht op informatie, contact, rechtsbijstand, klachtmogelijkheden en inspraak.
Maar wanneer het kind die rechten niet kan bereiken, niet kan betalen, niet kan begrijpen of niet vrij
kan communiceren met degene die hem of haar moet helpen, dan is het recht feitelijk buiten werking gesteld.
Dan is het kind afhankelijk van precies het systeem waartegen het zich eventueel zou moeten kunnen verweren.
Dat is geen rechtsbescherming.
Dat is systeemafhankelijkheid.
Daar komt bij dat de wet zelf de toegang tot de rechter voor een minderjarige niet vanzelfsprekend opent.
Voor een formeel verzoekschrift geldt in beginsel dat dit door een advocaat moet worden ondertekend.
Voor een verweerschrift geldt die verplichting via dezelfde systematiek.
Dat betekent dat een kind dat zich wil verzetten tegen een voogdijinstelling of dat bescherming zoekt tegen beslissingen
die over hem of haar worden genomen, niet eenvoudig zelf een volwaardige procedure kan starten.
In theorie kan een minderjarige zich wenden tot een advocaat, tot informele routes of tot een bijzondere curator.
In werkelijkheid moet dat kind dan eerst weten wat een advocaat is, hoe je die vindt, hoe je
die belt of mailt, welke informatie je moet geven, welk dossier relevant is en hoe je uitlegt dat
juist de instelling die jouw leven beheerst het probleem vormt.
De Raad voor Rechtsbijstand wijst niet eenvoudig een advocaat aan alsof het kind daarmee direct geholpen is.
De Nederlandse Orde van Advocaten en gespecialiseerde verenigingen bieden vooral zoekmogelijkheden en lijsten.
Maar een lijst is geen rechtsbescherming.
Een telefoonnummer is geen toegang tot de rechter wanneer een kind geen vrije telefoon heeft.
Een e-mailadres is geen oplossing wanneer een kind geen vrije e-mail heeft.
En een advocaat is geen effectieve vertegenwoordiger wanneer hij of zij door tijd vergoeding en dossieromvang feitelijk niet
in staat wordt gesteld om het volledige systeemverhaal te ontleden.
Zo ontstaat een harde tegenstelling.
Het kind heeft formeel een rechtspositie, maar moet voor de praktische verwezenlijking daarvan eerst beschikken over taal, digitale
toegang, communicatieve vrijheid, dossierkennis, juridische oriëntatie en een beschikbare advocaat.
Juist dat zijn de middelen die het jeugdzorgsysteem vaak beheerst of onthoudt.
Daarmee wordt de toegang tot de rechter voor het kind geen vanzelfsprekend recht, maar een hindernisbaan die begint
bij precies die afhankelijkheid waar tegen het kind bescherming zoekt.
In theorie is rechtsbijstand toegankelijk.
In de praktijk vereist effectieve rechtsbescherming tijd, geld, dossierkennis en juridische deskundigheid.
Een kind heeft dat niet.
Een kind in een instelling heeft geen inkomen, geen vrije toegang tot advocaten, geen zelfstandige
digitale middelen, geen mogelijkheid om rustig wetten, jurisprudentie, richtlijnen of klachtenprocedures
op te zoeken, geen mogelijkheid om meerdere advocaten te benaderen, geen mogelijkheid om een dossier van
duizenden pagina's te analyseren.
Tegenover dat kind staat een systeem met rapportages, gedragswetenschappers, voogden, instellingen, gemeenten, beschikkingen,
veiligheidsplannen en een dossier dat soms letterlijk kilo's weegt.
Het kind zegt, ik wil naar mama.
Het systeem antwoordt met drie kilo papier, en dan noemen wij dat een zorgvuldige afweging.
Ook de advocaat wordt binnen dit systeem vaak gereduceerd tot een rituele figuur.
Niet omdat advocaten niets willen doen, maar omdat het systeem hen vaak niet de tijd, vergoeding en ruimte
geeft die nodig zijn om werkelijk tegenspraak te organiseren.
Een kind met een toevoegingsadvocaat staat niet op gelijke hoogte met een gecertificeerde instelling die jarenlang dossiers
heeft opgebouwd. De advocaat krijgt een beperkt moment, een beperkte vergoeding en vaak een bijna onmogelijke opdracht.
In korte tijd is stem van het kind verdediger tegenover een systeem dat datzelfde kind al jarenlang beschrijft.
Wie een kind werkelijk wil verdedigen, moet het hele dossier lezen.
Niet alleen de laatste beschikking.
Niet alleen de samenvatting van de GI.
Niet alleen het meest recente behandelplan.
Het hele dossier. De voorgeschiedenis, de wisselingen in diagnose, de contactbeperkingen, de veiligheidsvoorwaarden, de
incidentrapportages, de taalverschuivingen, de aannames, de herhalingen en de momenten waarop zorg veranderde in
beheersing. Maar dat kost tijd.
En tijd kost geld. En kinderen hebben geen geld.
Daarom blijft het recht vaak steken in vorm.
Er is een advocaat. Er is een zitting.
Er is een verslag. Er is een beschikking.
Maar de vraag is, was er ook effectieve tegenspraak?
Het meest verontrustende aan het jeugdzorgsysteem is dat het niet alleen beperkingen kan constateren, maar ook beperkingen kan
produceren. Een kind dat niet mag bellen, leert niet bellen.
Een kind dat geen e-mail mag gebruiken, leert niet corresponderen.
Een kind dat geen internet mag gebruiken, leert niet zoeken.
Een kind dat geen Wikipedia kent, leert niet zelfstandig kennis verwerven.
Een kind dat wetten.nl niet mag raadplegen, leert niet dat recht ook iets is waarnaar je zelf kunt
kijken. Een kind dat niet vrij met mensen buiten de instelling mag communiceren, leert niet hoe normale sociale
relaties werken. Een kind dat niet mag oefenen met vrijheid, wordt onhandig in vrijheid.
En vervolgens wordt die onhandigheid gelezen als beperking.
Dat is de perverse cirkel van institutionele zorg.
Eerst wordt het kind de oefenruimte ontnomen.
Daarna wordt vastgesteld dat het kind onvoldoende zelfredzaam is.
Eerst wordt communicatie beperkt.
Daarna wordt vastgesteld dat het kind communicatief zwak is.
Eerst wordt informatie onthouden.
Daarna wordt vastgesteld dat het kind weinig inzicht heeft.
Eerst wordt afhankelijkheid georganiseerd.
Daarna wordt die afhankelijkheid gebruikt als bewijs dat verdere bescherming nodig is.
Zo houdt het systeem zichzelf in stand.
Als Nell in Nederland als minderjarige binnen dit systeem terecht zou komen, is het zeer de vraag of
men haar allereerst zou leren spreken, zoeken, bellen, vragen, procederen, kiezen en zichzelf verhouden
tot de wereld. Waarschijnlijker is dat men haar zou klassificeren.
Men zou kunnen zeggen dat zij een licht verstandelijke beperking heeft.
Of autisme. Of een ernstige sociaal -emotionele achterstand.
Of onvoldoende realiteitsbesef.
Of een gebrek aan probleeminzicht.
Of een kwetsbare persoonlijkheidsontwikkeling.
Of een verhoogde behoefte aan structuur.
Dat klinkt professioneel.
Maar professionele taal kan ook verhullen dat iemand niet tekortschiet door aanleg, maar door onthouding.
Nell zou misschien niet de vraag krijgen Welke wereld heb jij nooit gekregen?
Zij zou de vraag krijgen Wat kun jij niet?
Niet. Welke taal moeten wij jou helpen verwerven?
Maar Wat is jouw communicatieve beperking?
Niet. Hoe herstellen wij jouw toegang tot mensen?
Maar Welke contacten zijn veilig?
Niet. Hoe leren wij jouw rechten gebruiken?
Maar Wie vertegenwoordigt jou?
Dat is het verschil tussen emancipatie en beheersing.
Een diagnose kan helpend zijn.
Maar binnen het jeugdzorgsysteem kan een diagnose ook een sleutel worden waarmee deuren juist worden gesloten.
Wanneer een kind eenmaal wordt aangeduid als licht verstandelijk beperkt, autistisch, sociaal -emotioneel jong of onvoldoende
wilsbekwaam, wordt zijn stem anders gelezen.
Zijn wens wordt sneller gezien als impuls.
Zijn verzet als probleemgedrag.
Zijn klacht als onbegrip.
Zijn behoefte aan moeder als regressie.
Zijn vraag naar vrijheid als gebrek aan inzicht.
Dan is de diagnose niet alleen een zorginstrument.
Dan wordt zij een bestuursinstrument.
Zij bepaalt welke rechten praktisch bereikbaar zijn.
Zij bepaalt hoeveel gewicht de stem van het kind krijgt.
Zij bepaalt of verzet serieus wordt genomen.
Zij bepaalt of de buitenwereld wordt gezien als kans of als risico.
Zo kan een kind niet alleen juridisch onder toezicht of voogdij staan, maar ook narratief onder beheer worden
geplaatst. Het verhaal over het kind wordt belangrijker dan het kind zelf.
Dan wordt het kind 18.
In theorie begint de meerderjarigheid.
In werkelijkheid kan voor een jarenlang afhankelijk gehouden jongere een nieuwe juridische afhankelijkheid beginnen, bewind mentorschap
of curatele. Dan wordt gezegd.
Deze jongere kan niet zelfstandig beslissen.
Deze jongere begrijpt financiën niet.
Deze jongere overziet persoonlijke belangen niet.
Deze jongere kan niet zonder bescherming.
Maar wie heeft hem geleerd wat geld is?
Wie heeft haar geleerd wat een contract is?
Wie heeft hem geleerd wat een wet is?
Wie heeft haar geleerd hoe je een advocaat belt?
Wie heeft hem geleerd hoe je informatie zoekt?
Wie heeft haar geleerd hoe je bezwaar maakt?
Wie heeft hem geleerd dat er buiten het systeem ook nog een samenleving bestaat?
Als iemand nooit heeft mogen oefenen met autonomie, mag het gebrek aan autonomie niet als bewijs tegen hem
worden gebruikt. Een systeem dat een kind eerst afhankelijk maakt, mag die afhankelijkheid daarna niet gebruiken als rechtvaardiging
voor levenslange beperking.
Het probleem is niet dat er ergens een medewerker een fout maakt.
Het probleem is niet dat een instelling incidenteel te streng is.
Het probleem is dat het jeugdzorgsysteem structureel de macht heeft om een kind af te sluiten van communicatie,
informatie, familie, buitenwereld, dossierkennis en effectieve rechtsbescherming, terwijl datzelfde systeem vervolgens
rapporteert over de gevolgen van die afsluiting.
Dat is een gesloten circuit.
De instelling observeert het kind binnen de beperking.
De GI rapporteert over het gedrag binnen de beperking.
De gedragswetenschapper duidt het functioneren binnen de beperking.
De advocaat krijgt onvoldoende tijd om het systeemverhaal werkelijk te ontleden.
De rechter ziet vooral het dossier dat door het systeem is geproduceerd.
De toezichthouder beoordeelt achteraf vaak de procedure, niet het volledige leven dat ondertussen is stilgezet.
En het kind zelf? Dat kind moet maar hopen dat iemand buiten het systeem zijn stilte goed vertaalt.
Daarom moet de vraag niet langer zijn.
Heeft het kind rechten? De echte vraag is.
Heeft het kind feitelijk toegang tot die rechten?
Heeft het kind vrije communicatie?
Heeft het kind vrije post?
Heeft het kind internet?
Heeft het kind toegang tot informatie?
Heeft het kind een advocaat die het dossier werkelijk kan dragen?
Heeft het kind een onafhankelijke volwassene buiten de keten?
Heeft het kind de mogelijkheid om te klagen zonder afhankelijk te zijn van degene over wie het klaagt?
Heeft het kind de mogelijkheid om te leren wat recht, wet, bezwaar, beroep en autonomie betekenen?
Als het antwoord nee is, dan heeft het kind geen effectieve rechtspositie.
Dan heeft het slechts formele rechten binnen een systeem dat de toegang tot die rechten beheerst.
Nell leert ons iets wat Nederland liever niet hoort.
Een mens die geen taal heeft gekregen, is niet automatisch verstandelijk beperkt.
Een mens die geen vrijheid heeft geoefend, is niet automatisch onbekwaam.
Een mens die geen informatie heeft ontvangen, is niet automatisch inzichtloos.
Een mens die geen advocaat weet te vinden, is niet automatisch tevreden.
Een mens die niet klaagt, is niet automatisch veilig.
Soms zwijgt een kind niet omdat er niets mis is.
Soms zwijgt een kind omdat het systeem alle woorden beheert.
En zolang het jeugdzorgsysteem kinderen formeel rechten geeft, maar feitelijk de middelen onthoudt om die rechten te begrijpen,
te gebruiken en af te dwingen, is het verschil tussen zorg en beheersing gevaarlijk dun.
Dan is de open instelling slechts open voor wie naar binnen kijkt.
Voor het kind kan zij een gesloten wereld zijn.
Lees, deel en bespreek dit opiniestuk met ouders, jongeren, professionals, bestuurders,
advocaten en iedereen die wil begrijpen dat rechtsbescherming niet begint bij mooie woorden, maar bij feitelijke toegang tot
communicatie, informatie en tegenspraak.
Bronnen en referenties bij dit opiniestuk, de bronnen bij dit opiniestuk, zijn in vijf lijnen te begrijpen.
De eerste lijn gaat over vrijheidsbeperking in open jeugdhulp.
De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd heeft beschreven dat vrijheidsbeperkende maatregelen in open residentiële jeugdhulp,
vaak zonder wettelijke grondslag, plaatsvinden.
Daarbij wordt ook benoemd dat kinderen en jongeren vaak niet weten welke rechten zij hebben en hoe zij
daarvoor kunnen opkomen.
Deze bron is belangrijk, omdat zij laat zien dat de term open instelling niet vanzelf betekent dat een
kind feitelijk toegang heeft tot vrijheid.
Communicatie en rechtsbescherming.
De tweede lijn gaat over de formele toegang tot de rechter.
Artikel 278 van het wetboek van burgerlijke rechtsvordering bepaalt dat een verzoekschrift in beginsel
door een advocaat moet worden ondertekend.
Via de systematiek van het verweerschrift werkt deze advocaatplicht ook door informele proceshandelingen.
De rechtspraak laat daarnaast zien dat een bijzondere curator een rol kan spelen bij belangenconflicten, maar dat ook
de bijzondere curator bij een afzonderlijke proceduredoorgaans advocaatbijstand nodig heeft.
Deze bronnen zijn belangrijk, omdat zij duidelijk maken dat een kind niet zomaar zelfstandig een volwaardige procedure kan
beginnen. De derde lijn gaat over rechtsbijstand en advocaattoegang.
De Raad voor Rechtsbijstand beschrijft het forfaitaire vergoedingensysteem.
De Nederlandse Orde van Advocaten en de VNJ bieden zoekmogelijkheden voor advocaten.
Dat is relevant, omdat een zoeklijst voor een volwassen burger al ingewikkeld kan zijn, maar voor een kind
zonder vrije telefoon, e-mail, internet en dossierkennis nog geen effectieve rechtsbescherming oplevert.
De vierde lijn gaat over institutionele ontwikkeling.
Het Boekarest Early Intervention project en publicaties over institutionalisering laten zien dat institutionele deprivatie
gevolgen kan hebben voor cognitieve, sociale en emotionele ontwikkeling.
Deze bronnen ondersteunen de gedachte dat laag functioneren niet altijd simpelweg een aangeboren beperking hoeft te zijn, maar
mede kan ontstaan of worden versterkt door een omgeving waarin taal, contact, kennis en autonomie ontbreken.
De vijfde lijn gaat over bredere rechtsbescherming.
Publicaties van het Nederlands Juristenblad, Divosa, UNICEF en CRIN laten zien dat toegang tot recht voor kinderen niet
alleen een nationale kwestie is, maar ook een internationale kinderrechtenkwestie.
Een kind heeft pas werkelijk iets aan rechten wanneer die rechten bereikbaar, begrijpelijk, veilig en effectief afdwingbaar zijn.
Ten slotte verwijst het opiniestuk naar de film Nell.
Die film is geen juridisch bewijs, maar een morele spiegel.
Zij helpt zichtbaar maken wat er gebeurt wanneer een mens niet de kans krijgt om taal, contact, kennis
en zelfstandigheid te ontwikkelen.
Samen laten deze bronnen zien dat dit opiniestuk niet alleen een emotionele kritiek is, maar een rechtsstatelijke waarschuwing.
Formele rechten zijn onvoldoende wanneer een kind feitelijk geen toegang heeft tot de middelen waarmee die rechten werken.