Wanneer procedure belangrijker wordt dan inhoud
Datum: 7 juni 2026.
Door Alexander Groenheide, voorzitter Stichting De Kamer van Sociale Waarden.
Welkom bij De Kamer van Sociale Waarden.
Vandaag staan we stil bij een vraag die groter is dan een rechtszaak.
Het is een vraag die raakt aan de verhouding tussen burgers,
maatschappelijke organisaties en de rechtsstaat zelf.
Wat gebeurt er wanneer een rechter een zaak niet inhoudelijk behandelt,
maar eerst beoordeelt of degene die de zaak aanbrengt wel voldoende
bevoegd is om dat te doen?
Die vraag kwam recent opnieuw naar voren in een procedure tussen
de Nederlandse Bond Overheidszaken,
de NBO, en de Staat der Nederlanden.
Het Gerechtshof kwam niet toe aan een inhoudelijke beoordeling
van de centrale politieke en maatschappelijke vragen die in deze
procedure werden opgeworpen.
In plaats daarvan draaide het arrest vooral om ontvankelijkheid,
representativiteit en de wettelijke eisen die worden gesteld aan
organisaties die namens een grotere groep burgers procederen.
Juridisch gezien is dat begrijpelijk.
Een rechtsstaat kent regels.
Die regels bestaan niet zonder reden.
Zij moeten voorkomen dat willekeur ontstaat en zorgen ervoor dat
procedures zorgvuldig verlopen.
Toch roept deze ontwikkeling ook bredere vragen op.
Want wanneer steeds meer maatschappelijke discussies stranden op
procedurele drempels, ontstaat het risico dat burgers het gevoel
krijgen dat zij wel mogen spreken,
maar niet werkelijk gehoord worden.
Dat gevoel hoeft niet overeen te komen met de juridische werkelijkheid
om maatschappelijk betekenisvol te zijn.
Vertrouwen in instituties ontstaat namelijk niet uitsluitend doordat
regels correct worden toegepast.
Vertrouwen ontstaat ook doordat mensen ervaren dat hun zorgen serieus
worden genomen. Een democratische rechtsstaat heeft daarom twee
fundamenten nodig. Het eerste fundament is procedurele rechtvaardigheid.
Regels moeten helder zijn, voorspelbaar worden toegepast en voor
iedereen gelijk gelden.
Het tweede fundament is inhoudelijke toegankelijkheid.
Burgers moeten ervaren dat belangrijke maatschappelijke vragen
daadwerkelijk besproken en beoordeeld kunnen worden.
Wanneer een van beide fundamenten verzwakt,
ontstaat spanning. In deze zaak speelde ook het begrip representativiteit
een belangrijke rol.
De vraag was niet alleen wat de organisatie wilde bereiken,
maar ook namens wie zij sprak.
Dat is een begrijpelijke vraag.
Tegelijkertijd leven we in een samenleving die sterk verandert.
Traditionele verenigingen hebben minder leden dan vroeger.
Mensen organiseren zich steeds vaker digitaal.
Burgerinitiatieven ontstaan buiten bestaande structuren.
Ondersteuning wordt niet altijd meer zichtbaar in een ledenadministratie,
maar manifesteert zich via netwerken, platforms en tijdelijke
samenwerkingsverbanden.
De vraag dringt zich daarom op of onze juridische criteria voor
representativiteit gelijke tred houden met maatschappelijke
ontwikkelingen.
Dat is geen eenvoudige vraag.
Het antwoord ligt waarschijnlijk niet in het loslaten van alle
eisen. Maar evenmin in een systeem waarin alleen grote,
professionele organisaties nog toegang hebben tot collectieve
rechtsbescherming.
Juist kleine maatschappelijke initiatieven vervullen vaak een belangrijke
democratische functie.
Zij brengen signalen naar voren die anders onzichtbaar blijven.
Zij vertegenwoordigen zorgen die nog niet zijn opgenomen in bestaande
instituties.
En zij geven burgers de mogelijkheid zich gezamenlijk uit te spreken
over ontwikkelingen die zij belangrijk vinden.
Voor maatschappelijke organisaties bevat dit arrest daarom ook
een duidelijke les. Wie via de rechter invloed wil uitoefenen,
zal moeten investeren in heldere statuten, aantoonbare
achterbanvertegenwoordiging,
transparante governance en een zorgvuldige organisatie.
De eisen van de wet zijn hoog.
Dat vraagt voorbereiding,
documentatie en professionaliteit.
Maar tegelijkertijd blijft ook een andere vraag bestaan.
Hoe zorgen we ervoor dat de rechtsstaat toegankelijk blijft voor
burgers die niet beschikken over grote organisaties,
omvangrijke budgetten of professionele juridische afdelingen?
Dat is geen vraag die uitsluitend rechters aangaat.
Het is een vraag voor wetgevers,
voor bestuurders,
voor maatschappelijke organisaties
en uiteindelijk voor ons allemaal.
Want een democratie wordt niet alleen beoordeeld op de bescherming
van meerderheden. Zij wordt ook beoordeeld op de ruimte die zij
biedt aan minderheden, kritische stemmen en mensen die vragen stellen
die niet vanzelfsprekend populair zijn.
Juist daar wordt zichtbaar hoe sterk een samenleving werkelijk
is. Bij De Kamer van Sociale Waarden geloven wij dat toegang tot
het maatschappelijke gesprek een essentieel onderdeel vormt van
menselijke waardigheid. Dat betekent niet dat iedere opvatting
juist is. Het betekent niet dat iedere vordering moet worden toegewezen.
Maar het betekent wel dat een samenleving voortdurend moet zoeken
naar een evenwicht tussen juridische zorgvuldigheid en maatschappelijke
toegankelijkheid. Tussen procedure en inhoud.
Tussen regels en rechtvaardigheid.
Tussen orde en participatie.
Misschien ligt daarin wel de belangrijkste les van deze zaak.
Niet in de vraag wie heeft gewonnen of verloren,
maar in de vraag hoe wij ervoor zorgen dat burgers zich ook in
de toekomst vertegenwoordigd, gehoord en betrokken blijven voelen
binnen onze democratische rechtsstaat.
Dank voor het luisteren.
Wilt u verder nadenken over waardigheid, rechtvaardigheid,
democratische waarden en maatschappelijke verantwoordelijkheid?
Bezoek dan de website van De Kamer van Sociale Waarden.
Deel dit artikel met iemand die geïnteresseerd is in de toekomst
van onze rechtsstaat.
En blijf met elkaar in gesprek.
Want een samenleving die blijft luisteren, blijft ook in staat
om te leren.
Bronnen en referenties.
Voor dit opiniestuk is gebruikgemaakt
van een combinatie van juridische,
wetenschappelijke, maatschappelijke en journalistieke bronnen.
Samen bieden zij verschillende perspectieven op de vraag hoe burgers,
maatschappelijke organisaties en de rechtsstaat zich tot elkaar
verhouden. Allereerst is gekeken naar het arrest van het Gerechtshof
De Haag van 19 mei 2026 in de procedure tussen de Nationale
Bondoverheidszaken
en de Staat der Nederlanden.
Dit arrest vormt de directe aanleiding voor deze reflectie en laat
zien hoe ontvankelijkheid, representativiteit en collectieve
belangenbehartiging
juridisch worden beoordeeld.
Daarnaast zijn de wettelijke kaders onderzocht die ten grondslag
liggen aan collectieve acties.
Daarbij zijn artikel 3, 305a van het Burgerlijk Wetboek,
de wet afwikkeling massaschade in collectieve actie,
beter bekend als de Weemsjaak, en artikel 6 van het Europees Verdrag
voor de rechten van de mens belangrijke referentiepunten.
Deze bronnen helpen te begrijpen hoe de toegang tot de rechter
juridisch is vormgegeven en welke voorwaarden worden gesteld aan
organisaties die namens anderen optreden.
Ook publicaties van de Raad voor de Rechtspraak en de Raad van
Europa zijn betrokken.
Deze instellingen benadrukken het belang van effectieve toegang
tot de rechter, rechtsbescherming en maatschappelijke participatie
als fundamenten van een democratische samenleving.
Vanuit de wetenschap is onder meer gekeken naar het baanbrekende
werk Access to Justice van Mauro Cappelletti en Bryant Card.
Hun onderzoek laat zien dat toegang tot het recht niet alleen afhangt
van formele regels, maar ook van de praktische mogelijkheden die
burgers hebben om hun belangen daadwerkelijk te laten beoordelen.
Daarnaast zijn inzichten betrokken van Jurgen Habermas,
die schrijft over de relatie tussen democratische legitimiteit,
publieke discussie en rechtsvorming.
Zijn werk onderstreept dat een democratische rechtsstaat niet alleen
draait om procedures,
maar ook om de kwaliteit van het maatschappelijke debat.
Ook het werk van Robert Putnam is relevant.
Zijn onderzoek naar sociaal kapitaal en burgerparticipatie laat
zien dat vertrouwen, betrokkenheid en gemeenschapsvorming essentieel
zijn voor het functioneren van democratische instituties.
Verder is gekeken naar publicaties van Pierre Rosanvallon over
democratische legitimiteit en naar onderzoeken van de Organisatie
voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling,
de OESO, over vertrouwen in publieke instellingen.
Deze studies maken duidelijk dat burgers niet alleen verwachten
dat regels correct worden toegepast,
maar ook dat instituties begrijpelijk, toegankelijk en responsief
zijn. Voor de maatschappelijke context zijn journalistieke analyses
geraadpleegd van onder meer de NOS,
NRC, de Volkskrant en Follow the Money.
Deze bronnen bieden inzicht in actuele discussies over burgerparticipatie,
collectieve rechtszaken, vertrouwen in de overheid en de rol van
maatschappelijke organisaties binnen de democratische rechtsorde.
Gezamenlijk schetsen deze vijftien bronnen een beeld van een samenleving
waarin juridische zorgvuldigheid en maatschappelijke toegankelijkheid
voortdurend met elkaar in balans moeten worden gebracht.
Zij laten zien dat een sterke rechtsstaat niet alleen wordt gebouwd
op wetten en procedures,
maar ook op vertrouwen, participatie, vertegenwoordiging en de
bereidheid om naar verschillende stemmen in de samenleving te luisteren.
De volledige lijst van bronnen en referenties is opgenomen onder
dit artikel en is beschikbaar voor iedereen die zich verder wil
verdiepen in de juridische, maatschappelijke en democratische vragen
die in deze bijdrage centraal staan.