Dwangzorg en conditionering: ketendynamiek, zorgafhankelijkheid en sociaal netwerk.
Datum: 2 juni 2026. Door Alexander Groenheide, voorzitter Stichting De Kamer van Sociale Waarden.
Zorg hoort mensen niet kleiner te maken.
Toch kan ondersteuning in het sociaal domein ongemerkt veranderen in een systeem waarin mensen
leren dat zij vooral veilig zijn wanneer zij meebewegen met de logica van instellingen,
loketten, indicaties en ketenpartners.
Dan ontstaat geen zorg als tijdelijke versterking, maar zorg als conditionering.
De mens past zich aan het systeem aan om hulp, toegang of erkenning niet te verliezen.
Dit artikel is kritisch,
maar niet antizorg. Goede zorg is noodzakelijk.
Professionele deskundigheid kan levens beschermen, maar juist daarom moet zorg begrensd blijven door menselijke
waardigheid, sociaal participatierecht, relationele verbondenheid en het besef dat niemand alleen een cliënt,
casus of risico is.
1. Dwangzorg is breder dan formele dwang.
Bij dwangzorg denken veel mensen aan gesloten jeugdhulp, verplichte zorg, rechterlijke machtigingen of formele
maatregelen. Maar er bestaat ook een minder zichtbare vorm.
Zorg kan feitelijk dwingend worden wanneer toegang, perspectief en erkenning afhankelijk worden gemaakt van meebewegen
met een vooraf bepaalde ketenlogica.
Die vorm is subtiel. Niemand zegt letterlijk.
U moet uw netwerk loslaten.
Toch gebeurt het soms wel.
Niemand zegt letterlijk. U mag alleen nog spreken in professionele termen.
Toch wordt gewone taal vervangen door dossierwoorden.
Niemand zegt letterlijk. Uw partner, ouder, kind, vriend of buur doet er niet toe.
Toch worden zij niet uitgenodigd, niet gehoord of als verstorende factor neergezet.
2. Ketendynamiek. Iedereen heeft een rol.
Niemand bewaakt de relatie. Ketendynamiek ontstaat wanneer meerdere organisaties elk een deelverantwoordelijkheid
dragen, terwijl het geheel van iemands leven buiten beeld raakt.
De gemeente beoordeelt.
Het wijkteam verwijst. De aanbieder voert uit.
De gecertificeerde instelling monitort.
School signaleert.
Veilig thuis registreert.
De huisarts verwijst opnieuw.
En ondertussen moet de betrokkene steeds opnieuw uitleggen wie hij is aan steeds nieuwe professionals.
Het probleem is niet samenwerking zelf.
Het probleem ontstaat wanneer samenwerking vooral systeemgericht wordt.
De keten beschermt dan haar eigen procedurele continuïteit.
Terwijl het sociale netwerk van de mens wordt behandeld als bijzaak.
Dan wordt niet langer gevraagd.
Wie draagt deze persoon relationeel?
Er wordt vooral gevraagd.
Welke partij is nu aan zet?
3. Zorgafhankelijkheid als onbedoeld product.
Zorgafhankelijkheid ontstaat wanneer ondersteuning niet langer richting zelfstandigheid, participatie en herstel van
regie beweegt, maar richting blijvende afhankelijkheid van professionele toegang.
De cliënt leert dan dat elke stap via de zorgketen moet lopen.
Elke relatie wordt besproken.
Elke keuze wordt gewogen.
Elke afwijkende stem wordt mogelijk een signaal.
Zo ontstaat institutionele conditionering.
Wie hulp nodig heeft,
leert welke woorden veilig zijn.
Wie kritiek heeft,
leert voorzichtig te spreken.
Wie zijn netwerk wil betrekken, moet eerst bewijzen dat dit netwerk niet problematisch is.
Daarmee verschuift de bewijslast.
Niet de professional hoeft uit te leggen waarom relationele uitsluiting noodzakelijk is.
De burger moet uitleggen waarom zijn bestaande relaties mogen blijven meetellen.
4. De Wmo 2015: participatie is relationeel.
De Wmo 2015 is gebouwd rond maatschappelijke ondersteuning, zelfredzaamheid en participatie.
Participatie betekent niet alleen deelnemen aan een activiteit.
Participatie betekent deelnemen aan het maatschappelijke verkeer.
In de wet en de uitvoeringspraktijk komt bovendien het begrip sociaal netwerk terug.
Dat gaat over mensen uit de huiselijke kring, maar ook over andere personen met wie iemand een sociale
relatie onderhoudt. Dat is wezenlijk.
Als participatie relationeel is, dan mag ondersteuning niet leiden tot sociale ontworteling.
Een maatwerkvoorziening, begeleiding of dagbesteding die iemand administratief ondersteunt,
maar relationeel verarmd, mist een deel van de bedoeling van de wet.
Ondersteuning moet mensen in staat stellen om te leven, wonen, meedoen en verbonden blijven.
5. De Jeugdwet 2015 en de discussie richting 2025. De Jeugdwet
vanaf 2015 bracht grote verantwoordelijkheid naar gemeenten.
De bedoeling was onder meer om hulp dichter bij gezinnen te organiseren, eerder passende ondersteuning te bieden en
de eigen kracht van jongeren, ouders en hun sociale netwerk serieus te nemen.
Dat uitgangspunt blijft ook in de hervormingsdiscussie richting 2025 relevant.
De Hervormingsagenda Jeugd 2023 tot en met 2028 en de rapporten en debatten
daarover, laten zien dat het stelsel opnieuw zoekt naar begrenzing, kwaliteit, beschikbaarheid en betaalbaarheid.
Maar hervorming mag niet alleen gaan over geld, wachttijden, toegang en governance.
De kernvraag moet blijven, maakt dit stelsel kinderen, ouders en gezinnen relationeel sterker?
Of maakt het hen afhankelijker van professionele ketens?
6. Uitsluiting van het sociale netwerk als stille dwang. Het buitensluiten van het sociale netwerk is een van
de meest onderschatte vormen van zorgmacht.
Een netwerk kan onveilig zijn,
dat moet eerlijk onderzocht worden.
Maar een netwerk kan ook beschermend, liefdevol, corrigerend en stabiliserend zijn.
Wie het netwerk standaard als risico benadert,
maakt professionele zorg groter dan zij behoort te zijn.
Uitsluiting kan klein beginnen.
Een naaste krijgt geen uitnodiging.
Een mantelzorger wordt niet meegenomen in het plan.
Een partner wordt als emotioneel belastend gezien.
Een ouder wordt gereduceerd tot onderwerp van zorgen.
Een betrokken vriend wordt niet serieus genomen, omdat hij geen formele rol heeft.
Maar zulke kleine uitsluitingen stapelen zich op.
Uiteindelijk staat de burger alleen tegenover een keten.
7. Zorg in relationele zin.
Zorg voor elkaar zorg is niet alleen dienstverlening.
Zorg is ook nabijheid, trouw, verantwoordelijkheid, wederkerigheid en het vermogen om elkaar niet los te laten wanneer
het moeilijk wordt. Dat noemen we zorg in relationele zin.
Zorg voor elkaar.
Professionele zorg moet deze relationele zorg niet vervangen, maar ondersteunen.
Een wijkteam hoort niet het netwerk over te nemen.
Een wijkteam hoort te helpen onderzoeken wie veilig, eerlijk en duurzaam kan bijdragen.
Jeugdhulp hoort ouders niet automatisch te passeren.
Jeugdhulp hoort hun verantwoordelijkheid te versterken waar dat verantwoord kan.
Wmo ondersteuning hoort niet alleen praktische problemen te compenseren.
Zij hoort deelname aan gemeenschap mogelijk te maken.
8. Sociaal participeren is meer dan aanwezig.
Zijn sociaal participeren betekent niet slechts dat iemand ergens wordt geplaatst, begeleidt of geactiveerd.
Participatie vraagt erkenning als mens in relatie tot anderen.
Een jongere participeert niet werkelijk wanneer hij alle vertrouwde volwassenen verliest.
Een ouder participeert niet werkelijk wanneer zijn stem alleen als risico wordt gelezen.
Een kwetsbare volwassene participeert niet werkelijk wanneer zijn netwerk alleen wordt geduld zolang het de
professionele planning niet verstoort.
Daarom moet elke zorgketen zich een eenvoudige, maar scherpe vraag stellen.
Wie wordt door ons handelen dichterbij gebracht?
En wie wordt buitengesloten?
9. Waardengedreven correctie. Vanuit Stichting De Kamer van Sociale Waarden raakt dit direct aan het manifest,
de geboden van de waardensamenleving, waarom morele oriëntatie nodig is.
Een waardengedreven samenleving vraagt niet alleen efficiënte systemen.
Zij vraagt ook morele begrenzing van macht.
Ook zorgmacht moet toetsbaar blijven.
De maatstaf is niet of alle formulieren kloppen.
De maatstaf is of mensen waardiger, vrijer, veiliger en meer verbonden uit zorg komen dan zij erin gingen.
Wanneer zorg afhankelijk maakt, netwerken uitsluit en kritiek conditioneert tot volgzaamheid, is correctie nodig.
10. Reflectievragen. Wordt het sociale netwerk in deze casus werkelijk onderzocht?
Of wordt het vooral als risico behandeld?
Heeft de betrokkene feitelijke regie of alleen inspraak binnen vooraf bepaalde kaders?
Leidt de ondersteuning tot meer participatie of tot meer afhankelijkheid van professionals?
Wie ontbreekt structureel aan tafel, terwijl die persoon relationeel belangrijk is?
Welke vorm van zorg voor elkaar bestaat al?
En hoe kan professionele zorg die versterken?
11.
Conclusie. Dwangzorg begint niet altijd met een gesloten deur.
Soms begint zij met een keten die zichzelf noodzakelijk maakt.
Soms met een dossier waarin de mens steeds smaller wordt beschreven.
Soms met een overleg waar het sociale netwerk ontbreekt.
Soms met hulp die zegt te versterken, maar feitelijk afhankelijk maakt.
Daarom moet de opdracht aan gemeenten, zorgaanbieders, wijkteams en jeugdhulp helder zijn.
Zorg moet verbinden,
niet ontwortelen. Zorg moet participatie vergroten, niet vervangen door professionele aanwezigheid.
Zorg moet relationele verantwoordelijkheid beschermen, niet neutraliseren.
En zorg moet mensen helpen om weer met anderen te leven.
Niet alleen met systemen.
Bespreek dit artikel met een professional, bestuurder, ouder, mantelzorger of betrokken naaste.
Vraag niet alleen welke zorg nodig is.
Vraag ook welke relaties beschermd moeten worden.
Kies vandaag een situatie waarin zorg voor elkaar niet buitengesloten, maar juist serieus betrokken wordt.
Voor dit artikel zijn juridische, beleidsmatige, wetenschappelijke en journalistieke bronnen gebruikt.
De eerste groep bronnen gaat over de wettelijke basis van ondersteuning en jeugdhulp in Nederland.
De Rijksoverheid geeft uitleg over de Wet Maatschappelijke Ondersteuning 2015.
Deze bron is relevant omdat de Wmo 2015 draait om maatschappelijke ondersteuning, zelfredzaamheid en
participatie. Juist daarom is het belangrijk om kritisch te kijken of ondersteuning mensen werkelijk laat meedoen,
of hen juist afhankelijker maakt van systemen.
Daarnaast is de officiële bekendmaking van de Wet Maatschappelijke Ondersteuning 2015 via overheid.nl
gebruikt. Deze bron is belangrijk omdat zij de juridische basis vormt voor ondersteuning,
participatie en zelfredzaamheid binnen het gemeentelijke sociaaldomein.
Voor de Jeugdwet is gebruik gemaakt van de informatie van de Rijksoverheid over jeugdhulp bij gemeenten.
Deze bron laat zien dat gemeenten verantwoordelijk zijn voor jeugdhulp en dat eigen kracht, regie en het sociale
netwerk belangrijke uitgangspunten zijn.
Ook de uitleg van het Nederlands Jeugdinstituut over de Jeugdwet is meegenomen.
Deze bron is relevant omdat het Nederlands Jeugdinstituut de Jeugdwet toegankelijk duidt vanuit jeugdbeleid,
gemeentelijke verantwoordelijkheid en de praktijk van jeugdhulp.
Verder is de hervormingsagenda Jeugd 2023 tot en met 2028 gebruikt.
Deze bron is belangrijk omdat zij de actuele hervormingsrichting van de jeugdzorg beschrijft, waaronder kwaliteit,
beschikbaarheid, betaalbaarheid en bestuurlijke verantwoordelijkheid.
De tweede groep bronnen bestaat uit wetenschappelijke publicaties over sociale netwerken, relationele zorg,
dwang - en gedeelde besluitvorming.
Een systematische review over het gebruik van sociale netwerkanalysen in zorg en ondersteuning laat zien waarom
sociale relaties niet als bijzaak mogen worden behandeld.
Sociale netwerken kunnen van betekenis zijn voor herstel, steun en gezondheid.
Het artikel van Timmerman en Baert over relationele zorgprofessionals is relevant omdat het helpt begrijpen dat zorg
niet alleen een technische handeling is.
Zorg is ook relationeel.
Zij vraagt naar bijheid, aandacht, betrokkenheid en verantwoordelijkheid.
Een publicatie van Rugg Casa over geestelijke gezondheid.
Dwang - en familiebetrokkenheid is gebruikt omdat deze bron laat zien hoe complex de verhouding kan zijn tussen
professionele zorg, dwang, familie en informele zorg.
Ook een artikel in Frontiers in Psychiatrie over gedeelde besluitvorming na dwangervaringen is meegenomen.
Deze bron onderbouwt het belang van inspraak, evaluatie en herstel wanneer mensen dwang of druk in zorgcontexten
hebben ervaren. Daarnaast is een artikel uit Pellos Medicine over sociale netwerkinterventies gebruikt.
Deze bron is relevant omdat zij laat zien dat netwerken niet alleen sociaal prettig zijn, maar ook daadwerkelijk
invloed kunnen hebben op gezondheidsgedrag en uitkomsten.
De derde groep bronnen bestaat uit journalistieke en praktijkgerichte bronnen over de Nederlandse zorgpraktijk.
Een bericht van de NOS over samenwerking en minder administratie in de jeugdzorg geeft context bij de bredere
crisis in de sector, waaronder wachttijden, kosten en de behoefte aan betere samenwerking.
Binnenlands Bestuur is gebruikt voor reflectie op tien jaar Wmo 2015.
Deze bron is relevant omdat zij laat zien hoe gemeenten terugkijken op decentralisatie, maatschappelijke ondersteuning
en de uitvoeringspraktijk.
Skipr is meegenomen vanwege berichtgeving over de commissie rond de Hervormingsagenda Jeugd.
Deze bron geeft actuele zorgsectorcontext rond governance en monitoring.
Een analyse van Wyzer over ontwikkelingen in de Hervormingsagenda Jeugd in 2025 is relevant,
omdat zij praktijkgericht duidt hoe de hervorming doorwerkt voor gemeenten en uitvoerders.
Tot slot is Ieder(in) gebruikt vanwege het perspectief van belangenbehartiging.
Deze bron is belangrijk omdat hervormingen in de jeugdzorg niet alleen bestuurlijk of financieel moeten worden
beoordeeld, maar ook vanuit de gevolgen voor kinderen,
gezinnen en kwetsbare mensen.
Samen laten deze bronnen zien dat goede zorg meer vraagt dan procedurele correctheid.
Zorg moet juridisch kloppen, beleidsmatig verantwoord zijn, wetenschappelijk onderbouwd worden en maatschappelijk
toetsbaar blijven. Maar bovenal moet zorg mensen sterker maken in hun relaties,
hun waardigheid en hun deelname aan de samenleving.