Eigendom en rechtvaardigheid: de balans tussen hebben en delen.
Door Alexander Groenheide. Welkom op de website van Stichting De Kamer van Sociale Waarden.
Vandaag, 13 mei, vervolgen we de reeks De 10 Geboden als Fundament van een Waardengedreven samenleving.
Gisteren stonden we stil bij vertrouwen als fundament van relaties
gemeenschappen en instituties.
Vandaag komen we bij een waarde die diep verbonden is met vertrouwen
rechtvaardigheid. Het gebod van vandaag luidt: gij zult niet stelen.
Op het eerste gezicht lijkt dat eenvoudig.
Neem niet wat van een ander is
respecteer eigendom. Schend geen grenzen. Maar in een waardengedreven samenleving vraagt dit gebod om
meer dan het vermijden van diefstal.
Het stelt ook de vraag hoe wij omgaan met bezit
bestaanszekerheid
ongelijkheid en solidariteit.
Eigendom is een recht. Maar eigendom is nooit volledig los te maken van verantwoordelijkheid. Het gebod
“niet stelen” beschermt de grens tussen wat van mij is en wat van een ander is.
Die grens is belangrijk. Wat betekent eigendom wanneer woningen onbetaalbaar worden?
Wat gebeurt er wanneer schulden mensen jarenlang vastzetten?
Wat betekent rechtvaardigheid wanneer vermogen zich ophoopt bij sommigen terwijl anderen afhankelijk blijven van tijdelijke
steun? Het Centraal Bureau voor de Statistiek houdt cijfers bij over inkomens- en vermogensongelijkheid van huishoudens
in Nederland. Die gegevens laten zien dat ongelijkheid niet alleen een gevoel is, maar ook statistisch
gevolgd en maatschappelijk geanalyseerd wordt.
Het CBS publiceert daarnaast gegevens over vermogen van huishoudens, waaronder vermogensbestanddelen en verschillen
naar huishoudenskenmerken. De Rijksoverheid benoemt bestaanszekerheid nadrukkelijk als beleidsthema en koppelt dit aan koopkracht, armoede,
schulden, werk, vereenvoudiging van regelingen en volwaardig meedoen in de maatschappij.
Daarmee wordt duidelijk dat rechtvaardigheid niet alleen gaat over het beschermen van bezit, maar ook over
de vraag of mensen voldoende basis hebben om waardig mee te doen.
Bezit wordt dan niet alleen privébezit, maar ook maatschappelijke factor.
In een waardengedreven samenleving is delen geen gedwongen sentimentaliteit.
Het is een vorm van rechtvaardigheid.
Het gaat om de vraag of middelen zo worden gebruikt dat mensen niet structureel worden uitgesloten
van wonen,
onderwijs, voedsel, veiligheid en deelname.
De Europese pijler van sociale rechten verbindt sociale bescherming, eerlijke arbeidsmarkten en gelijke
kansen met een eerlijker en inclusiever Europa.
De Europese Commissie beschrijft de pijler als kompas voor een sterk sociaal Europa dat eerlijk, inclusief
en vol kansen is. Ook het Sociaal en Cultureel Planbureau onderzoekt bestaanszekerheid vanuit de vraag hoe
overheid beter kan sturen op hulpbronnen, beter kan aansluiten bij de leefwereld van mensen en sociale
voorzieningen kan verbeteren.
Dat sluit aan bij de gedachte dat rechtvaardigheid niet alleen ontstaat door bezit te beschermen, maar
ook door bestaanszekerheid en maatschappelijke toegang serieus te nemen.
Daarom raakt het gebod “niet stelen” ook aan institutionele rechtvaardigheid.
Een systeem kan mensen niet letterlijk bestelen, maar wel bestaansruimte ontnemen door onbegrijpelijke regels, trage procedures,
hardvochtige terugvorderingen, gebrekkige toegang of gebrek aan menselijke maat.
Het CBS beschrijft armoede niet alleen financieel, maar plaatst de financiële situatie ook in relatie tot
de sociale situatie. In de publicatie Leven in Armoede 2025 presenteert het CBS gegevens
over het deel van de bevolking dat financieel en sociaal achterblijft bij de rest van Nederland.
Rechtvaardigheid vraagt daarom dat kwetsbare mensen niet worden behandeld als last, risico of kostenpost, maar als
mensen met waardigheid, rechten en toekomst.
Gezinnen leren kinderen omgaan met bezit.
Scholen leren kinderen eerlijk spelen,
samenwerken en delen. Gemeenschappen leren mensen dat niet alles individueel kan worden opgelost.
In gezinnen gaat het om de vraag hoe geld, spullen, tijd en zorg worden verdeeld.
In scholen gaat het om kansengelijkheid.
Krijgt ieder kind toegang tot ondersteuning, aandacht en ontwikkeling.
In gemeenschappen gaat het om wederkerigheid.
Zien wij elkaar alleen als concurrenten, of ook als medeburgers?
Een gemeenschap waarin niemand iets mag houden, wordt onvrij.
Maar een gemeenschap waarin niemand hoeft te delen, wordt onmenselijk.
De balans ligt in rechtvaardigheid.
Beschermen wat mensen nodig hebben om vrij te zijn, en delen waar bezit anders tot uitsluiting
leidt. Bestuur en recht moeten eigendom beschermen.
Maar zij moeten ook bewaken dat eigendomsverhoudingen niet leiden tot structurele ongelijkheid, afhankelijkheid of onrecht.
Dat vraagt om beleid rond wonen, arbeid, belasting, schulden, bestaanszekerheid,
onderwijs en toegang tot recht.
Niet vanuit afgunst, maar vanuit het besef dat extreme ongelijkheid het vertrouwen in samenleving en overheid
aantast. Een rechtsstaat beschermt eigendom.
Een waardengedreven rechtsstaat beschermt ook de mens achter het bezit en de mens zonder bezit.
Daarom moet beleid steeds de vraag stellen.
Wie draagt de lasten? Wie ontvangt de voordelen?
En wie blijft buiten beeld?
Deze aflevering sluit aan bij het manifest De Geboden van de Waardesamenleving:
waarom morele oriëntatie nodig is.
Het manifest laat zien dat oude morele taal opnieuw maatschappelijk vertaald moet worden.
“Niet stelen” betekent dan niet alleen: neem niet wat van een ander is.
Het betekent ook: bouw geen samenleving waarin mensen structureel worden beroofd van kansen, bestaanszekerheid, waardigheid
of toekomst. Eigendom vraagt bescherming.
Rechtvaardigheid vraagt verdeling van verantwoordelijkheid.
De reflectievragen bij dit artikel zijn:
Wat betekent eigendom voor mijn gevoel van veiligheid en vrijheid?
Waar bescherm ik terecht mijn grenzen?
Bezit of ruimte? Waar verandert bezit in macht over anderen?
Wat leren kinderen in mijn omgeving over eerlijk delen?
Welke vormen van maatschappelijke uitsluiting lijken op verlies van bestaansruimte?
Hoe kan beleid eigendom beschermen zonder solidariteit te verliezen?
Waar vraagt rechtvaardigheid vandaag om delen, herverdeling of verantwoordelijkheid?
Lees het manifest.
Deel dit artikel met iemand die zoekt naar richting.
Bespreek een reflectievraag met een kind, een gezin, een klas, een team, een bestuur of een
gemeenschap. Kies vandaag een waarde die je niet alleen noemt, maar concreet bescherm.
Kom morgen terug voor het volgende blogbericht:
Waarheid onder druk: de strijd tegen leugen en manipulatie. Bronnen en referenties.
Voor dit blogbericht is gebruik gemaakt van wetenschappelijke, statistische, journalistieke, juridische en beleidsmatige
bronnen. Deze bronnen helpen om het thema van 13 mei, eigendom en rechtvaardigheid zorgvuldig
te onderbouwen. Een eerste belangrijke bron is het Centraal Bureau voor de Statistiek met de StatLine
-tabel over ongelijkheid in inkomen en vermogen van huishoudens.
Deze bron is relevant omdat zij cijfers bevat over inkomens- en vermogensongelijkheid in Nederland.
Daarmee wordt duidelijk dat ongelijkheid niet alleen een moreel gevoel is,
maar ook een meetbare maatschappelijke werkelijkheid.
Een tweede bron is het Centraal Bureau voor de Statistiek met de StatLine-tabel over vermogen
van huishoudens, huishoudenskenmerken en vermogensbestanddelen.
Deze bron is belangrijk omdat zij inzicht geeft in de samenstelling van vermogen en verschillen tussen
huishoudens. Voor een artikel over eigendom is dat essentieel, omdat bezit abstract is, maar concreet zichtbaar
wordt in woning, spaargeld, schulden en andere vermogensbestanddelen.
Een derde bron is de CBS-publicatie Leven in Armoede 2025.
Deze bron is relevant omdat het CBS -Armoede niet alleen financieel beschrijft,
maar ook verbindt met sociale achterstand.
Daardoor wordt duidelijk dat gebrek aan bezit of inkomen niet alleen gaat over geld, maar ook
over deelname, gezondheid, kansen en maatschappelijke waardigheid.
Een vierde bron is de Rijksoverheid met de publicatie over maatregelen voor bestaanszekerheid in een samenleving
waar iedereen kan meedoen. Deze bron is gebruikt omdat zij bestaanszekerheid verbindt met koopkracht, armoede, schulden,
werk, vereenvoudiging van regelingen en maatschappelijke deelname.
Daarmee ondersteunt zij de gedachte dat rechtvaardigheid ook bestuurlijk moet worden georganiseerd.
Een vijfde bron is het Sociaal en Cultureel Planbureau met het thema bestaanszekerheid.
Deze bron is belangrijk omdat het SCP onderzoekt hoe de overheid beter kan aansluiten bij de
leefwereld van mensen, hoe sociale voorzieningen kunnen worden verbeterd en hoe hulpbronnen eerlijker kunnen worden ingezet.
Daarmee wordt eigendom verbonden met toegang tot maatschappelijke basisvoorwaarden.
Een zesde bron is het officiële Implementatieplan voor de aanpak van geldzorgen, armoede en schulden.
Deze bron is relevant omdat zij laat zien dat bestaanszekerheid in Nederland ook wordt vertaald naar
concrete beleidsdoelen, zoals het verminderen van armoede,
kinderarmoede en problematische schulden.
Een zevende bron is het Kamerstuk over de voortgang van de aanpak van geldzorgen,
armoede en schulden. Deze bron laat zien dat armoede en schulden niet alleen individuele problemen zijn,
maar structurele vraagstukken waarvoor overheid en samenleving gezamenlijk verantwoordelijkheid dragen.
Een achtste bron is de Europese Commissie met informatie over de Europese pijler van sociale rechten.
Deze bron is relevant omdat zij sociale bescherming, gelijke kansen en eerlijke arbeidsmarkten verbindt met een
sterker en inclusiever Europa.
Daarmee wordt duidelijk dat rechtvaardigheid rond bezit en bestaanszekerheid ook een Europese dimensie heeft.
Een negende bron is het Europees beleid rond sociale bescherming en inclusie binnen de Europese pijler
van sociale rechten. Deze bron ondersteunt de gedachte dat een samenleving niet alleen eigendom beschermt, maar
ook sociale bescherming en toegang tot kansen moet waarborgen.
Een tiende bron is de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, waarin zowel het
recht op eigendom als sociale bescherming en een waardige levensstandaard worden erkend.
Deze bron is belangrijk omdat zij laat zien dat eigendom en sociale rechtvaardigheid beide in het
bredere mensenrechtenkader passen.
Een elfde bron is artikel 1 van het Eerste Protocol bij het Europees verdrag voor de
Rechten van de Mens over bescherming van eigendom.
Deze bron is juridisch relevant omdat zij bevestigt dat eigendom bescherming verdient binnen de rechtsstaat.
Een twaalfde bron is het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, waarin eigendom, menselijke
waardigheid, sociale zekerheid en bijstand onderdeel zijn van een breder grondrechtenkader.
Deze bron ondersteunt de balans tussen bezit,
bescherming en sociale verantwoordelijkheid.
Een dertiende bron is het Sociaal en Cultureel Planbureau met onderzoek naar ongelijkheid,
leefwerelden en maatschappelijke overtuigingen.
Deze bron is relevant omdat zij laat zien dat ongelijkheid niet alleen over inkomen gaat, maar
ook over hulpbronnen, kansen, netwerken, gezondheid, opleiding en sociale positie.
Een veertiende bron is de Verenigde Naties met de duurzame ontwikkelingsdoelen over armoedebestrijding, vermindering
van ongelijkheid en waardig werk.
Deze bron is gebruikt omdat zij eigendom en rechtvaardigheid plaatst binnen een wereldwijde agenda voor menselijke
waardigheid, bestaanszekerheid en gedeelde verantwoordelijkheid.
Een vijftiende bron is de OECD met onderzoek naar ongelijkheid,
sociale mobiliteit en inclusieve groei.
Deze bron is relevant omdat zij laat zien dat grote ongelijkheid niet alleen individuele bestaanszekerheid raakt,
maar ook economische stabiliteit, vertrouwen en maatschappelijke samenhang.
Samen laten deze bronnen zien dat het gebod niet stelen in onze tijd breder moet worden
verstaan dan het verbod om iets weg te nemen dat van een ander is.
Het gaat ook om de vraag hoe wij een samenleving bouwen waarin eigendom wordt beschermd, maar
waarin bezit niet verandert in uitsluiting, macht of onverschilligheid.
Eigendom geeft mensen vrijheid, veiligheid en verantwoordelijkheid.
Maar rechtvaardigheid vraagt dat wij ook kijken naar wie geen basis heeft, wie vastloopt in schulden,
wie geen woning vindt, wie buitengesloten wordt van kansen en wie structureel afhankelijk blijft van systemen
die onvoldoende menselijk functioneren.
Een waardengedreven samenleving beschermt eigendom, maar zij beschermt ook de menselijke waardigheid van mensen
zonder bezit. Daar ligt de balans tussen hebben en delen.