Vertrouwen als fundament: relaties en verantwoordelijkheid.
Door Alexander Groenheide.
Welkom op de website van Stichting De Kamer van Sociale Waarden.
Vandaag, 12 mei, vervolgen we de reeks De 10 Geboden als Fundament van een Waardengedreven Samenleving.
Gisteren stonden we stil bij de grens van geweld en bij de bescherming van leven.
Vandaag verschuift de aandacht naar een andere vorm van bescherming: het beschermen van vertrouwen.
Het gebod van vandaag luidt: gij zult niet echtbreken.
Dat gebod wordt vaak beperkt tot huwelijk en seksuele trouw.
Maar in een waardengedreven samenleving reikt de betekenis verder.
Het gaat om betrouwbaarheid, loyaliteit, verantwoordelijkheid en het besef dat relaties niet vrijblijvend zijn.
Niet alleen in gezinnen, maar ook in scholen, zorginstellingen, economie,
politiek en bestuur is vertrouwen de stille infrastructuur waarop alles rust.
Wanneer vertrouwen verdwijnt, blijft er formeel misschien nog een over, samenleving maar moreel valt zij uiteen.
Het gebod “niet echtbreken” raakt aan de kern van menselijke verbondenheid.
Het beschermt de relatie waarin mensen elkaar veiligheid, trouw en continuïteit beloven.
In moderne taal gaat het over meer dan de formele huwelijksband.
Het gaat over het niet verraden van vertrouwen dat een ander in jou mag redelijkerwijs stellen.
Loyaliteit betekent niet dat mensen nooit mogen veranderen, nooit grenzen mogen stellen of nooit een relatie mogen beëindigen.
Loyaliteit betekent wel dat men niet lichtvaardig breekt wat voor een van ander wezenlijk belang is.
Het vraagt eerlijkheid, verantwoordelijkheid, zorgvuldigheid en respect de voor gevolgen van eigen handelen.
Een waardengedreven samenleving kan niet zonder deze relationele moraal.
Wie trouw alleen ziet als privézaak, mist dat publieke instituties gebouwd eveneens zijn op betrouwbaarheid.
Burgers moeten erop kunnen vertrouwen dat recht wordt toegepast, dat bestuur eerlijk handelt,
dat zorg beschikbaar is,
dat onderwijs kinderen niet loslaat en dat economische macht niet zonder verantwoordelijkheid wordt gebruikt.
Vertrouwen is geen zachte luxe.
Het is harde maatschappelijke infrastructuur.
Het bepaalt of mensen durven samenwerken, hulp vragen, afspraken maken, zorg ontvangen,
investeren in de toekomst en zich onderdeel voelen van een gemeenschap.
Het Centraal Bureau voor de Statistiek laat zien dat sociaal en vertrouwen institutioneel meetbaar is.
In 2024 had volgens CBS-cijfers 66,1 procent van de mensen van 15 jaar of ouder vertrouwen in andere mensen.
Het vertrouwen in politie en rechters lag aanzienlijk hoger, terwijl het vertrouwen in politici en de Tweede Kamer veel lager lag.
Zulke cijfers tonen dat vertrouwen ongelijk verdeeld is over instituties en maatschappelijke domeinen.
Het Sociaal en Cultureel Planbureau benadrukt dat sociale cohesie gaat hoe over mensen samenleven,
zich verbonden voelen met elkaar, hun buurt en de samenleving, en hoe zij omgaan met verschillen.
Recente SCP-publicaties laten zien dat diversiteit,
ongelijkheid en verbondenheid samen bepalen hoe sterk het maatschappelijke weefsel is.
Daarom gaat dit artikel niet alleen over trouw tussen partners.
Het gaat over de vraag hoe wij een samenleving bouwen waarin mensen elkaar niet gebruiken,
verlaten of verraden zodra het moeilijk wordt.
Voor kinderen is vertrouwen geen theorie.
Het is de basis van ontwikkeling.
Een kind leert de wereld kennen via de betrouwbaarheid van volwassenen.
Wordt er geluisterd?
Worden beloften nagekomen?
Is er veiligheid?
Zijn grenzen helder?
Mag een kind rekenen op bescherming, ook wanneer het lastig gedrag of is? vertoont kwetsbaar
De Wereldgezondheidsorganisatie wijst erop dat ouderinterventies kunnen bijdragen aan het verminderen van
kindermishandeling en harde opvoedpraktijken,
het versterken van de ouder-kindrelatie en het voorkomen van emotionele en gedragsproblemen bij kinderen.
Dat maakt relationele betrouwbaarheid niet alleen een morele waarde, maar ook een preventieve gezondheidsfactor.
Een kind dat leert dat relaties betrouwbaar kunnen zijn, ontwikkelt meer vertrouwen in zichzelf en anderen.
Een kind dat telkens wordt teleurgesteld, genegeerd of gebruikt, leert als eerder wantrouwen overlevingsstrategie.
Daarom is trouw aan kinderen niet alleen een gezinswaarde, maar een maatschappelijke opdracht.
Kwetsbare mensen zijn vaak extra afhankelijk van betrouwbare relaties en betrouwbare instituties.
Denk aan ouderen, mensen met een beperking, mensen zonder sociaal netwerk, slachtoffers van huiselijk geweld,
kinderen in onveilige thuissituaties, mensen in armoede of mensen die zijn afhankelijk van zorg,
begeleiding of juridische bescherming.
Waar afhankelijkheid bestaat, wordt vertrouwen kostbaar.
Juist daar is misbruik van vertrouwen extra schadelijk.
Wie zorg nodig heeft, moet erop kunnen vertrouwen dat hulpverleners zorgvuldig handelen.
Wie bescherming zoekt, moet erop kunnen vertrouwen dat instanties signalen serieus nemen.
Wie slachtoffer is van relationeel geweld,
moet erop kunnen vertrouwen dat veiligheid niet afhankelijk is van of toevallige aandacht bureaucratische ruimte.
De Rijksoverheid benoemt dat huiselijk geweld verschillende groepen treft, slachtoffers waaronder vrouwen, mannen,
kinderen en ouderen, en dat de overheid inzet op aanpak, bescherming en signalering.
Jaarlijks hebben naar schatting ongeveer 200.000 mensen te maken met of ernstig herhaald huiselijk geweld.
Vertrouwen vraagt daarom méér dan mooie woorden.
Het vraagt structuren die kwetsbare mensen niet laten vallen.
Gezinnen, scholen en gemeenschappen zijn oefenplaatsen van vertrouwen.
Daar leren mensen wat het betekent om verantwoordelijkheid te dragen voor elkaar.
In gezinnen gaat het om trouw in dagelijkse zorg: aanwezig zijn, grenzen luisteren, stellen,
beschermen en herstellen wanneer er schade is ontstaan.
In scholen gaat het om pedagogische betrouwbaarheid.
Kinderen moeten weten dat zij niet worden opgegeven, beschaamd of tot gereduceerd prestaties.
In gemeenschappen gaat het om sociale betrouwbaarheid.
Mensen moeten elkaar kunnen aanspreken zonder elkaar direct te verwerpen.
Vertrouwen betekent niet dat alles harmonieus moet zijn.
Echte loyaliteit is niet conflictloos.
Zij blijkt juist wanneer er spanning ontstaat.
Dan komt de vraag naar voren: blijven wij zorgvuldig, eerlijk en of wij verantwoordelijk, gebruiken macht,
stilte, manipulatie of uitsluiting?
Voor een waardengedreven samenleving is dit cruciaal.
Gemeenschapsvorming zonder vertrouwen wordt controle.
Zorg zonder vertrouwen wordt systeemdruk.
Onderwijs zonder vertrouwen wordt meetcultuur.
Bestuur zonder vertrouwen wordt afstand.
Ook instituties kunnen “echtbreuk” plegen, niet in letterlijke maar in maatschappelijke zin.
Dat gebeurt wanneer zij beloften doen maar structureel niet leveren.
Wanneer zij kwetsbare mensen doorverwijzen zonder verantwoordelijkheid te nemen.
Wanneer burgers formeel gelijk krijgen, maar praktisch verdwalen.
Wanneer beleid spreekt over menselijke waardigheid, maar uitvoering mensen wantrouwt.
Institutioneel vertrouwen ontstaat niet door communicatiecampagnes, maar door betrouwbaar handelen.
Politiek, rechtspraak, overheid, zorg en economie worden geloofwaardig zij wanneer doen wat zij beloven,
fouten erkennen, macht begrenzen en burgers niet reduceren tot dossiers.
De Raad van Europa heeft verklaringen aangenomen over sociale cohesie en benadrukt daarmee dat samenlevingen juist in
tijden van transitie en ongelijkheid moeten blijven investeren in verbinding,
sociale rechten en maatschappelijke stabiliteit.
Ook in Europees verband wordt sociale cohesie verbonden aan economische, sociale en territoriale samenhang.
Dat bevestigt dat vertrouwen niet alleen een persoonlijke waarde is, maar ook een bestuurlijk doel.
Deze aflevering sluit direct aan bij het manifest De Geboden van de waarom Waardesamenleving: morele oriëntatie nodig is.
Het manifest stelt dat morele oriëntatie nodig is omdat samenlevingen niet kunnen bestaan op regels alleen.
Regels zijn noodzakelijk, maar niet voldoende.
Mensen hebben ook waarden nodig die richting geven aan gedrag vóórdat een rechter, toezichthouder of hulpverlener moet ingrijpen.
Vertrouwen is zo’n waarde.
Het is de ruimte waarin mensen durven leven, leren, zorgen, liefhebben, en samenwerken verantwoordelijkheid nemen.
Zonder vertrouwen wordt elke relatie contractueel, elke gemeenschap en fragiel elke institutie verdacht.
Daarom vraagt het gebod “niet echtbreken” ons vandaag: wees betrouwbaar op waar anderen jou mogen rekenen.
De reflectievragen bij dit artikel zijn:
Waar vraagt mijn relatie tot anderen om meer betrouwbaarheid dan ik nu geef?
Welke belofte, uitgesproken of stilzwijgend, mag ik niet lichtvaardig breken?
Hoe leren kinderen in mijn omgeving wat vertrouwen betekent?
Waar worden kwetsbare mensen afhankelijk gemaakt van systemen die zijn? onvoldoende betrouwbaar
Hoe kan een gezin, school, team, bestuur of gemeenschap vertrouwen wanneer herstellen het beschadigd is?
Welke institutionele vorm van ontrouw herkennen wij in zorg, overheid, of economie beleid?
Lees het manifest.
Deel dit artikel met iemand die zoekt naar richting.
Bespreek één reflectievraag met een kind, een gezin, een klas, een team, een bestuur of een gemeenschap.
Kies vandaag één waarde die je niet alleen noemt, maar concreet beschermt.
Kom morgen terug voor het volgende blogbericht: Eigendom en de balans en rechtvaardigheid: tussen hebben delen.
Bronnen en referenties 12 mei.
Voor dit blogbericht is gebruikgemaakt van wetenschappelijke, juridische statistische, journalistieke, en beleidsmatige bronnen.
Deze bronnen helpen om het thema van 12 mei,
vertrouwen als fundament van relaties en maatschappelijke zorgvuldig te verantwoordelijkheid, onderbouwen.
Een eerste belangrijke bron is het Centraal Bureau voor de Statistiek,
met het bericht “Bijna 7 op de 10 Nederlanders hebben vertrouwen in het leger”.
Deze bron is relevant omdat zij actuele cijfers geeft over sociaal en in institutioneel vertrouwen Nederland.
Zij laat zien dat vertrouwen meetbaar is en dat vertrouwen in instituties verschillende ongelijk verdeeld is.
Een tweede bron is de CBS StatLine-tabel “Vertrouwen in mensen en in organisaties; persoonskenmerken”.
Deze bron geeft een bredere statistische basis voor vertrouwen in andere mensen, overheid, rechters, politie,
politiek en andere maatschappelijke instituties.
Daarmee ondersteunt deze bron de gedachte dat vertrouwen niet alleen persoonlijk,
maar ook maatschappelijk en institutioneel van betekenis is.
Een derde bron is het Sociaal en Cultureel Planbureau met 2025 – Bericht “Burgerperspectieven 2”.
Deze bron is relevant omdat zij laat zien hoe burgers kijken naar samenleving, politiek,
sociale samenhang en gemeenschappelijke verantwoordelijkheid.
Het SCP helpt daarmee om vertrouwen te plaatsen binnen bredere gevoelens maatschappelijke van verbondenheid,
onzekerheid en publieke legitimiteit.
Een vierde bron is de SCP-publicatie “Sociale cohesie en diversiteit in Nederland”.
Deze bron onderbouwt de relatie tussen diversiteit, ongelijkheid, en verbondenheid vertrouwen.
Zij laat zien dat sociale cohesie niet vanzelf ontstaat, maar vraagt om aandacht voor verschillen, kansen,
rechtvaardigheid en de manier waarop mensen zich tot elkaar en tot de samenleving verhouden.
Een vijfde bron is de publicatie van de Wereldgezondheidsorganisatie over ouderinterventies om kindermishandeling te
voorkomen en ouder-kindrelaties te versterken.
Deze bron is belangrijk omdat zij duidelijk maakt dat betrouwbare relaties tussen kinderen en volwassenen een beschermende werking kunnen hebben.
Relationele betrouwbaarheid is daarmee niet alleen een morele waarde, maar ook een factor in gezondheid, veiligheid en ontwikkeling.
Een zesde bron is een artikel in The Lancet Public Health over die en interventies partnergeweld geweld tegen kinderen
voorkomen of daarop reageren.
Deze bron is relevant omdat zij laat zien dat relationele veiligheid en vertrouwen verbonden zijn met preventie,
bescherming en herstel.
Wanneer relaties onveilig worden, raakt dat niet alleen individuen, maar ook gezinnen, zorg, onderwijs en rechtsbescherming.
Een zevende bron is de publicatie “Strengthening Family Bonds: A Review” Systematic in het tijdschrift Social Sciences.
Deze bron is gebruikt omdat zij wetenschappelijke onderbouwing biedt voor het belang van gezinsbanden,
familiecohesie en interventies die relaties versterken.
Zij ondersteunt de gedachte dat vertrouwen in gezinnen actief onderhouden en beschermd moet worden.
Een achtste bron is de themapagina van de Rijksoverheid over huiselijk geweld.
Deze bron is relevant omdat zij laat zien dat huiselijk geweld groepen verschillende slachtoffers treft,
waaronder vrouwen, mannen, kinderen en ouderen.
Zij plaatst relationele onveiligheid binnen een Nederlandse beleidscontext van bescherming, signalering en verantwoordelijkheid.
Een negende bron is de Rijksoverheidspagina over de aanpak van huiselijk geweld.
Deze bron onderbouwt de rol van overheid, gemeenten,
professionals en instanties bij het signaleren en aanpakken van relationele onveiligheid.
Daarmee laat zij zien dat vertrouwen ook bestuurlijk georganiseerd moet worden.
Een tiende bron is het Rijksoverheidsrapport “(N)iets te kiezen – voor van Scenario’s landelijke coördinatie de aanpak van huiselijk geweld,
kindermishandeling en geweld tegen vrouwen”.
Deze bron is relevant omdat zij laat zien dat betere coördinatie nodig kan zijn wanneer kwetsbare mensen afhankelijk
zijn van meerdere instanties.
Zij ondersteunt de gedachte dat instituties betrouwbaar moeten samenwerken wanneer veiligheid en vertrouwen op het spel staan.
Een elfde bron is de Raad van Europa met de verklaringen over sociale cohesie.
Deze bron is belangrijk omdat zij sociale cohesie verbindt met democratische stabiliteit,
sociale rechten en maatschappelijke samenhang.
Daarmee ondersteunt zij de passage dat vertrouwen niet alleen een waarde persoonlijke is, maar ook een bestuurlijke opdracht.
Een twaalfde bron is de Raad van Europa met de publicatie over sociale en rechten, sociale rechtvaardigheid democratische stabiliteit.
Deze bron laat zien dat betrouwbare instituties,
sociale bescherming en rechtvaardigheid samenhangen met vertrouwen in de democratische rechtsorde.
Een dertiende bron is EUR-Lex, met het advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het negende cohesierapport.
Deze bron is relevant omdat zij laat zien dat de Europese Unie sociale,
economische en territoriale samenhang ziet als een structureel onderdeel van stabiele samenlevingen.
Vertrouwen wordt daarmee geplaatst binnen beleid rond cohesie en gemeenschappelijke verantwoordelijkheid.
Een veertiende bron is Associated Press,
met een journalistiek bericht over de verdediging van het Europees Hof de voor Rechten van de Mens door de Raad van Europa.
Deze bron is gebruikt als actuele journalistieke context bij het belang in van vertrouwen mensenrechten,
rechtsstaat en Europese instituties.
Een vijftiende bron is The Guardian, met een artikel over het debat rond het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.
Deze bron helpt om te laten zien dat mensenrechten,
institutioneel vertrouwen en maatschappelijke legitimiteit voortdurend opnieuw moeten worden uitgelegd,
verdedigd en toegepast in veranderende omstandigheden.
Samen laten deze bronnen zien dat vertrouwen geen losse emotie is, maar een dragende maatschappelijke waarde.
Vertrouwen begint in relaties, gezinnen en gemeenschappen, maar werkt door in zorg, onderwijs, bestuur, recht en economie.
Waar vertrouwen wordt beschermd, ontstaat ruimte voor veiligheid, en ontwikkeling, verantwoordelijkheid verbondenheid.
Waar vertrouwen wordt geschonden, raken mensen niet alleen persoonlijk beschadigd,
maar wordt ook het maatschappelijke weefsel verzwakt.