De grens van geweld: waarom leven beschermd moet worden.
Door Alexander Groenheide.
Welkom op de website van Stichting De Kamer van Sociale Waarden.
Vandaag, 11 mei, staan we stil bij een grens die
geen samenleving mag laten vervagen: de grens van geweld.
In deze reeks over de 10 Geboden als fundament van
een waardengedreven samenleving komen we vandaag bij het gebod:
gij zult niet doden.
In moderne taal betekent dit niet alleen dat een mens
een ander mens niet van het leven mag beroven.
Het betekent ook dat een samenleving het leven actief moet beschermen.
Gisteren spraken we over eer en zorg, over de verantwoordelijkheid tussen generaties.
Vandaag gaan we een stap verder.
Want waar zorg ontbreekt, waar mensen worden vernederd, buitengesloten,
bedreigd of aan hun lot worden overgelaten,
ontstaat ruimte voor geweld.
Geweld begint niet altijd met een wapen.
Het begint vaak met ontmenselijking.
Met taal die mensen kleiner maakt.
Met systemen die signalen negeren.
Met macht die niet wordt begrensd.
Het recht op leven is daarom meer dan een juridisch beginsel.
Het is het fundament van beschaving.
In artikel 2 van het Europees Verdrag voor de Rechten
van de Mens staat dat het recht van ieder mens
op leven door de wet wordt beschermd.
Ook het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie
bevestigt dat ieder mens recht heeft op leven en dat
niemand tot de doodstraf mag worden veroordeeld of terechtgesteld.
De Verenigde Naties benadrukken in hun uitleg bij artikel 6
van het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten dat
het recht op leven niet beperkt mag worden opgevat.
Staten hebben niet alleen de plicht om willekeurige levensberoving te voorkomen,
maar ook om redelijke maatregelen te nemen tegen voorzienbare bedreigingen
van het leven.
Dat maakt dit gebod uiterst actueel.
Want geweld is niet alleen een zaak van strafrecht nadat
het kwaad is geschied.
Geweldspreventie vraagt om onderwijs, zorg, veilige gezinnen, verantwoord bestuur, goede hulpverlening, betrouwbare politie,
een onafhankelijke rechter en gemeenschappen die signalen serieus nemen.
De Wereldgezondheidsorganisatie beschrijft geweld al jarenlang als een groot volksgezondheidsprobleem.
De WHO benadrukt dat geweldspreventie begint met vier stappen: het probleem zichtbaar maken,
oorzaken begrijpen, werkzame aanpakken ontwikkelen en bewezen maatregelen breed toepassen.
Dat is belangrijk.
Want wie geweld alleen ziet als incident, mist de patronen erachter.
Wie geweld ziet als maatschappelijk signaal, kan eerder ingrijpen.
Voor kinderen is dit van levensbelang.
Een kind dat opgroeit in angst leert de wereld niet
kennen als veilige plaats, maar als bedreiging.
Geweld tegen kinderen, huiselijk geweld en seksueel geweld beschadigen niet
alleen het moment zelf, maar kunnen doorwerken in gezondheid, vertrouwen,
leervermogen en relaties.
Het internationale INSPIRE-programma van onder meer WHO en UNICEF laat
zien dat geweld tegen kinderen te voorkomen is door wetgeving, veilige omgevingen, ouderondersteuning,
inkomenszekerheid, hulpverlening, onderwijs en sociale normen die geweld afwijzen.
Voor kwetsbare mensen geldt hetzelfde.
Ouderen, mensen met een beperking, mensen in afhankelijkheidsrelaties, slachtoffers van partnergeweld, dakloze mensen,
mensen zonder netwerk en mensen die niet goed worden gehoord,
lopen extra risico wanneer instituties niet zorgvuldig luisteren.
Daarom is bescherming van leven ook bescherming tegen verwaarlozing, intimidatie,
structurele onveiligheid en institutionele blindheid.
In Nederland zien we dat beleid rond huiselijk geweld en
kindermishandeling nadrukkelijk inzet op signalering en samenwerking.
De meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling geeft professionals een stappenplan
om vermoedens niet te laten liggen.
Gemeenten dragen verantwoordelijkheid via Veilig Thuis.
Het Openbaar Ministerie heeft daarnaast een aanwijzing voor de strafrechtelijke
aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling.
Dat laat zien dat bescherming van leven niet alleen een morele opdracht is,
maar ook een bestuurlijke en juridische opdracht.
Toch is straf alleen niet genoeg.
Strafrecht kan grenzen stellen, erkenning geven en gevaar indammen.
Maar een waardengedreven samenleving moet eerder beginnen.
Bij opvoeding.
Bij relationele veiligheid.
Bij sociale cohesie.
Bij scholen waar kinderen leren dat conflicten niet met vernedering
of geweld worden opgelost.
Bij buurten waar mensen elkaar niet controleren, maar wel naar elkaar omzien.
Bij bestuurders die veiligheid niet reduceren tot cijfers,
maar begrijpen als menselijke bestaansvoorwaarde.
Het Centraal Bureau voor de Statistiek meldde dat de geregistreerde
criminaliteit in Nederland in 2024 licht daalde,
maar dat misdrijven met grote impact op slachtoffers, waaronder geweld,
vrijwel gelijk bleven.
Dat is een belangrijk signaal.
Een samenleving kan niet tevreden zijn wanneer cijfers gemiddeld dalen,
terwijl de zwaarste vormen van onveiligheid blijven drukken op slachtoffers,
gezinnen en gemeenschappen.
Ook onderzoek naar partnergeweld en seksueel geweld tegen kinderen laat
zien dat geweld diepe gezondheidslast veroorzaakt.
Recente internationale studies koppelen deze vormen van geweld aan lichamelijke en psychische schade,
waaronder depressie, angst, letsel, zelfbeschadiging en zelfs sterfte.
Dat betekent dat bescherming van leven niet pas begint bij
het voorkomen van moord.
Zij begint bij het voorkomen van omstandigheden waarin mensen langzaam worden afgebroken.
Daarom heeft het gebod “niet doden” een brede maatschappelijke betekenis.
Het vraagt van burgers dat zij het leven van de ander eerbiedigen.
Het vraagt van gezinnen dat zij veiligheid bieden.
Het vraagt van scholen dat zij kinderen leren omgaan met boosheid,
grenzen en verantwoordelijkheid.
Het vraagt van gemeenschappen dat zij eenzaamheid, vernedering en escalatie niet negeren.
Het vraagt van bestuur en recht dat zij snel,
zorgvuldig en menswaardig handelen wanneer leven of veiligheid in gevaar
komt.
In het manifest De Geboden van de Waardesamenleving: waarom morele oriëntatie nodig is,
wordt duidelijk dat morele taal niet bedoeld is om mensen te veroordelen,
maar om richting te geven.
Een samenleving zonder morele oriëntatie verliest haar vermogen om grenzen te trekken.
En zonder grenzen wordt vrijheid kwetsbaar voor de sterkste,
de luidste of de meest gewelddadige.
De grens van geweld is daarom ook de grens van beschaving.
Waar leven niet wordt beschermd, verliezen woorden als recht,
vrijheid en waardigheid hun betekenis.
Waar leven wél wordt beschermd, ontstaat ruimte voor vertrouwen, herstel,
verantwoordelijkheid en gemeenschap.
De vraag van vandaag is eenvoudig, maar dringend:
waar kunnen wij geweld eerder herkennen,
eerder begrenzen en eerder voorkomen?
Lees het manifest.
Deel dit artikel met iemand die zoekt naar richting.
Bespreek één reflectievraag met een kind, een gezin, een klas, een team,
een bestuur of een gemeenschap.
Kies vandaag één waarde die je niet alleen noemt, maar concreet beschermt.
Kom morgen terug voor het volgende blogbericht: Vertrouwen als fundament:
relaties en verantwoordelijkheid.
Bronnen en referenties.
Voor dit blogbericht is gebruikgemaakt van wetenschappelijke, journalistieke, statistische,
juridische en beleidsmatige bronnen.
Deze bronnen helpen om het thema van 11 mei,
de bescherming van leven en de grens van geweld,
zorgvuldig te onderbouwen.
Een eerste belangrijke bron is het rapport van de Wereldgezondheidsorganisatie,
getiteld World report on violence and health.
Dit rapport beschrijft geweld niet alleen als een strafrechtelijk probleem,
maar ook als een groot volksgezondheidsprobleem.
De Wereldgezondheidsorganisatie laat zien dat geweld vaak voortkomt uit herkenbare
patronen en dat preventie mogelijk is wanneer samenlevingen geweld systematisch onderzoeken,
oorzaken begrijpen en bewezen maatregelen toepassen.
Een tweede bron is het internationale INSPIRE-programma van onder meer
de Wereldgezondheidsorganisatie en UNICEF.
Dit programma beschrijft zeven strategieën om geweld tegen kinderen te beëindigen.
Het gaat daarbij onder meer om goede wetgeving, veilige omgevingen,
ondersteuning van ouders en verzorgers, inkomenszekerheid, toegankelijke hulpverlening,
onderwijs en sociale normen die geweld afwijzen.
Deze bron is belangrijk omdat zij duidelijk maakt dat bescherming
van kinderen niet alleen begint bij ingrijpen na schade,
maar vooral bij preventie.
Een derde bron is een publicatie in The Lancet over
de ziektelast die samenhangt met partnergeweld en seksueel geweld tegen
kinderen.
Deze publicatie is relevant omdat zij laat zien dat geweld
diepe gevolgen heeft voor lichamelijke en psychische gezondheid.
Geweld kan leiden tot letsel, angst, depressie,
zelfbeschadiging en langdurige maatschappelijke schade.
Daarmee wordt duidelijk dat geweldspreventie ook gezondheidszorg, onderwijs,
sociaal beleid en rechtsbescherming raakt.
Een vierde bron is de Cochrane-publicatie over cognitieve gedragstherapie in
groepsverband voor mannen die partnergeweld hebben gepleegd.
Deze bron is gebruikt omdat zij laat zien dat daderinterventies
zorgvuldig onderzocht moeten worden.
Niet elke aanpak werkt vanzelf.
Een waardengedreven samenleving moet daarom niet alleen moreel verontwaardigd zijn over geweld,
maar ook investeren in bewezen, toetsbare en verantwoorde vormen van
preventie en herstel.
Een vijfde bron is onderzoek van het WODC naar recidive
en daders van huiselijk geweld.
Het WODC is relevant omdat het Nederlandse kennis levert over herhaling van geweld,
strafrechtelijke patronen en de noodzaak om geweld niet als los incident te zien,
maar als gedrag dat kan terugkeren wanneer er geen passende
interventie plaatsvindt.
Daarnaast is gebruikgemaakt van cijfers van het Centraal Bureau voor
de Statistiek over geregistreerde criminaliteit in Nederland.
Het CBS meldde dat de geregistreerde criminaliteit in 2024 licht daalde,
maar dat misdrijven met grote impact op slachtoffers, waaronder geweld,
vrijwel gelijk bleven.
Deze bron helpt om het artikel te verbinden met de
actuele Nederlandse werkelijkheid.
Gemiddelde daling van criminaliteit betekent niet automatisch dat slachtoffers van
geweld minder bescherming nodig hebben.
Ook de CBS StatLine-database over geregistreerde criminaliteit per soort misdrijf
en regio is relevant.
Deze bron maakt het mogelijk om cijfers nader te onderbouwen en, wanneer nodig,
regionaal of thematisch verder te specificeren.
Voor een blog over maatschappelijke veiligheid is dat belangrijk,
omdat geweld zich niet alleen in algemene trends laat begrijpen,
maar ook in concrete lokale patronen.
Verder is gebruikgemaakt van een publicatie van het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid,
het CCV, over de stabiliteit van geregistreerde criminaliteit.
Het CCV maakt de CBS-cijfers praktisch toepasbaar voor gemeenten,
professionals en veiligheidsbeleid.
Deze bron is waardevol omdat zij de verbinding legt tussen
statistiek en preventieve aanpak in de samenleving.
Als journalistieke bron is ook een bericht van Associated Press
meegenomen over de verdediging van het Europees Hof voor de
Rechten van de Mens door de Raad van Europa.
Deze bron is relevant omdat zij laat zien dat mensenrechtenbescherming
geen abstract juridisch thema is, maar een actuele politieke en
maatschappelijke kwestie.
Daarnaast is een artikel van The Guardian gebruikt over het
debat rond het Europees Verdrag voor de Rechten van de
Mens.
Deze bron helpt om te laten zien dat het recht
op leven en de bredere mensenrechtenbescherming voortdurend opnieuw moeten worden verdedigd,
uitgelegd en toegepast in veranderende maatschappelijke omstandigheden.
Voor de juridische basis is gebruikgemaakt van de Guide on Article 2:
Right to life van het Europees Hof voor de Rechten
van de Mens.
Deze gids is belangrijk omdat artikel 2 van het Europees
Verdrag voor de Rechten van de Mens niet alleen bepaalt
dat de staat het leven moet respecteren,
maar ook dat staten positieve verplichtingen kunnen hebben om leven
te beschermen wanneer risico’s voorzienbaar zijn.
Ook de tekst van artikel 2 van het Europees Verdrag
voor de Rechten van de Mens,
zoals ontsloten door het European Union Agency for Fundamental Rights,
is gebruikt.
Deze bron bevat de kernformulering dat het recht van ieder
mens op leven door de wet wordt beschermd.
Daarmee vormt zij een directe juridische basis voor het thema
van dit blogbericht.
Daarnaast is artikel 2 van het Handvest van de grondrechten
van de Europese Unie gebruikt.
Dit artikel bevestigt dat eenieder recht heeft op leven en
dat niemand tot de doodstraf mag worden veroordeeld of terechtgesteld.
Deze bron is relevant omdat zij de bescherming van leven
ook binnen de rechtsorde van de Europese Unie bevestigt.
Verder is gebruikgemaakt van General Comment No.
36 van het Mensenrechtencomité van de Verenigde Naties over artikel
6 van het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten.
Deze bron is bijzonder belangrijk omdat zij uitlegt dat het
recht op leven breed moet worden begrepen.
Staten moeten niet alleen directe levensberoving voorkomen,
maar ook redelijke maatregelen nemen tegen voorzienbare bedreigingen van het
leven.
Voor de Nederlandse beleidscontext is de informatie van de Rijksoverheid
over de aanpak van huiselijk geweld gebruikt.
Deze bron is relevant omdat zij uitlegt hoe Nederland inzet op signalering,
de meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling,
Veilig Thuis en de verantwoordelijkheid van gemeenten en professionals.
Tot slot is de Aanwijzing huiselijk geweld en kindermishandeling van
het Openbaar Ministerie gebruikt.
Deze beleidsregel is belangrijk omdat zij laat zien hoe het
strafrecht wordt ingezet bij huiselijk geweld en kindermishandeling.
Daarmee wordt duidelijk dat bescherming van leven en veiligheid niet
alleen een morele opdracht is, maar ook een juridische en
institutionele verantwoordelijkheid.
Samen laten deze bronnen zien dat het gebod “niet doden”
in onze tijd veel breder moet worden verstaan dan het
verbod om iemand van het leven te beroven.
Het gaat om een samenleving die geweld voorkomt, slachtoffers beschermt, daders begrenst,
kinderen veiligheid biedt, kwetsbare mensen hoort en instituties verantwoordelijk houdt.
Bescherming van leven is daarmee geen los thema,
maar de kern van menselijke waardigheid,
rechtsstaat en waardengedreven gemeenschapsvorming.