Niet in onze naam.
Aan de vaders van Europa over vrijheid, soevereiniteit en de toekomst van onze kinderen.
Er zijn politieke besluiten die je meteen begrijpt.
En er zijn politieke besluiten waarvan pas jaren later zichtbaar wordt hoe diep zij ingrijpen
in de vrijheid van een land, de ruimte van een parlement en de toekomst van
kinderen.
De Europese schuldenconstructie van de coronajaren behoort tot die tweede categorie.
Zij werd gepresenteerd als solidariteit, noodzaak en herstel.
En dat was zij in zekere zin ook.
Europa stond in een uitzonderlijke crisis.
Landen werden economisch geraakt.
Samenwerking was nodig.
Maar daarmee is niet alles gezegd.
Want waar geld wordt geleend, worden ook verplichtingen aangegaan.
Waar verplichtingen jarenlang doorwerken, wordt toekomstige beleidsruimte vastgelegd.
En waar toekomstige generaties moeten leven met de gevolgen van besluiten waarover zij nooit konden
stemmen, ontstaat een morele vraag die dieper gaat dan begrotingsrecht alleen.
Wie mag namens onze kinderen verplichtingen aangaan?
En onder welke democratische voorwaarden?
Vrijheid is niet hetzelfde als vrijblijvendheid.
In een waardengedreven samenleving is vrijheid altijd verbonden met verantwoordelijkheid.
Vrijheid vraagt waarheid.
Vrijheid vraagt rechtvaardigheid.
Vrijheid vraagt zelfbeheersing.
Vrijheid vraagt democratische controle.
Zonder waarden wordt vrijheid leeg.
Zonder verantwoordelijkheid wordt vrijheid zelfs gevaarlijk.
Dat geldt ook voor financieel en bestuurlijk beleid.
Een samenleving kan haar vrijheid niet alleen verliezen door geweld, oorlog of openlijke onderdrukking.
Vrijheid kan ook worden verdund door procedures, verdragen, noodfondsen, garanties, begrotingsafspraken en
schuldenconstructies die voor gewone burgers nauwelijks nog te volgen zijn.
Dan verdwijnt vrijheid niet met tanks op straat, maar met correcte handtekeningen, beleidsnota's, raadsbesluiten en
parlementaire stemmingen achteraf.
Juist daarom is dit geen anti-Europees verhaal.
Het is een pro-democratische vraag.
Hoe zorgen wij ervoor dat samenwerking niet ten koste gaat van zeggenschap?
Op 21 juli 2020 bereikte de Europese regeringsleiders politieke overeenstemming over een herstelplan en het
meerjarig financieel kader.
Onderdeel daarvan was Next Generationeux, een tijdelijk instrument waarmee de Europese Commissie namens de Europese
Unie geld op de kapitaalmarkt kon lenen.
Daarna volgde het formele eigenmiddelenbesluit van 14 december 2020.
Dat besluit legde de juridische basis vast voor de uitzonderlijke machtiging aan de Commissie om
te lenen.
Ook Nederland doorliep daarna een nationale goedkeuringsroute.
De Tweede Kamer stemde in februari 2021 in.
De Eerste Kamer volgde in mei 2021.
Dat betekent niet dat het parlement formeel niets te zeggen had.
Dat zou juridisch onjuist zijn.
De scherpere vraag is anders.
Had het parlement nog werkelijk het eerste woord wanneer de politieke richting op Europees niveau
al eerder was vastgelegd?
Daar begint de democratische spanning.
Niet omdat elke Europese afspraak onrechtmatig is.
Niet omdat solidariteit verkeerd is.
Niet omdat crisisbeleid onmogelijk moet worden gemaakt.
Maar omdat een parlement dat pas later formeel beslist, terwijl de politieke richting op hoger
niveau al is gevormd, niet meer in dezelfde vrijheid oordeelt als voor die politieke binding.
Juridisch mogelijk is niet hetzelfde als democratisch onproblematisch.
In Nederland maakt de Grondwet parlementaire goedkeuring van verdragen mogelijk en noodzakelijk in de daarvoor
aangewezen gevallen.
De Grondwet maakt ook overdracht van bevoegdheden aan volkenrechtelijke organisaties mogelijk.
Tegelijk bepaalt zij dat de rechter niet treedt in de beoordeling van de grondwettigheid van
wetten en verdragen.
Juist daarom ligt de verantwoordelijkheid zwaar bij politiek, parlement en burger.
De vraag is niet alleen mag dit juridisch?
De vraag is ook, is dit democratisch gezond, begrijpelijk, toetsbaar en verantwoord tegenover toekomstige generaties?
Formele rechtmatigheid mag nooit het eindpunt van morele beoordeling zijn.
Een besluit kan legaal zijn en toch democratisch onbevredigend.
Een besluit kan volgens de regels tot stand komen en toch leiden tot vervreemding bij
burgers.
Een besluit kan technisch correct zijn en toch het gevoel versterken dat wezenlijke macht steeds
verder van de burger af komt te staan.
Schuld is nooit alleen financieel.
Schuld is meer dan een bedrag op een balans.
Schuldordend macht.
Wie leent, belooft toekomstige betaling.
Wie toekomstige betaling belooft, legt toekomstige beleidsruimte vast.
Wie toekomstige beleidsruimte vastlegt, beïnvloedt wat kinderen later nog kunnen kiezen, bouwen, betalen en
corrigeren.
Daarom is het te beperkt om dit onderwerp alleen boekhoudkundig te behandelen.
De vraag is niet alleen of de rente betaalbaar is.
De vraag is ook wat het betekent dat een tijdelijke crisismaatregel verplichtingen creëert die doorwerken
tot ver voorbij een kabinetsperiode, een generatie politici of een verkiezingscyclus.
Daarom richt dit artikel zich tot vaders.
Niet omdat moeders, jongeren, grootouders, professionals of bestuurders geen verantwoordelijkheid dragen.
Integendeel.
Maar vaderschap heeft hier een bijzondere morele lading.
Een vader beschermt niet alleen het huis waarin zijn kinderen slapen.
Hij beschermt ook de maatschappelijke ruimte waarin zij later moeten leven.
Vaderschap is niet alleen werken, zorgen en rekeningen betalen.
Het is ook waakzaam zijn wanneer de toekomst van kinderen wordt vastgelegd in besluiten die
zij zelf niet kunnen beïnvloeden.
Een vader hoeft geen financieel expert te zijn.
Hij hoeft geen Europees jurist te zijn.
Hij hoeft niet elk verdragsartikel uit zijn hoofd te kennen, maar hij mag niet onverschillig
worden.
Want onverschilligheid is de stille bondgenoot van bestuurlijke machtsverschuiving.
Schaamte kan daarbij een pijnlijk maar eerlijk signaal zijn.
Niet als verlammend schuldgevoel, maar als geweten.
De vraag is niet wie kunnen wij beschuldigen?
De vraag is waar hadden wij eerder moeten opletten, spreken, schrijven, protesteren, vragen stellen of
onze volksvertegenwoordigers aanspreken?
Kinderen tekenen geen verdragen.
Kinderen stemmen niet over Europese herstelplannen.
Kinderen onderhandelen niet over obligaties, garanties of begrotingsplafonds.
Toch zijn zij degenen die later moeten leven met de gevolgen van besluiten die vandaag
worden genomen.
Daarom moet een waardengedreven samenleving kinderen niet alleen zien als toekomstige belastingbetalers, maar als
dragers van waardigheid.
Hun toekomst is geen administratieve restpost.
Hun vrijheid is geen onderpand dat zonder voortdurende democratische toetsing mag worden gebruikt.
Ook kwetsbare mensen verdienen bescherming.
Schulden en begrotingsdruk zijn nooit neutraal.
Wanneer toekomstige begrotingen onder druk komen, worden kwetsbare mensen vaak als eerste geraakt.
Gezinnen met lage inkomens, mensen met schulden, jongeren zonder woning, ouderen die afhankelijk zijn van
zorg, mensen met beperkingen en gemeenschappen die toch al weinig politieke invloed hebben.
Wie spreekt over begrotingsdiscipline moet ook spreken over bestaand zekerheid.
Wie spreekt over Europese solidariteit moet ook spreken over democratische nabijheid.
Wie spreekt over herstel moet ook uitleggen wie de rekening draagt wanneer herstelbeleid later druk
zet op nationale begrotingen.
Het debat over Europese schulden wordt te vaak versimpeld tot een tegenstelling tussen Noord en
Zuid.
Noord-Europa zou betalen.
Zuid-Europa zou ontvangen.
Maar die voorstelling is te plat.
In Noord-Europa verliezen burgers controle over verplichtingen die mede in hun naam worden aangegaan.
In Zuid-Europa kunnen burgers te maken krijgen met voorwaarden, mijlpalen, hervormingsdruk en toezicht vanuit
Europese kaders.
De een hoort het woord verantwoordelijkheid.
De ander hoort het woord steun.
Maar achter beide woorden schuilt dezelfde ontwikkeling.
Financiële sturing wordt sterker verbonden met bestuurlijke voorwaarden op Europees niveau.
Daarom moeten burgers in Noord en Zuid zich niet tegen elkaar laten uitspelen.
De wezenlijke vraag is niet welk land wint of verliest.
De wezenlijke vraag is of burgers in alle landen nog voldoende democratische grip houden op
de structuren die hun toekomst bepalen.
Democratie mag geen sluitpost zijn.
Burgers kunnen petities indienen, kamerleden aanspreken, commissies schrijven, publiek debat organiseren en hun stem
gebruiken.
Dat zijn geen formaliteiten, dat zijn democratische instrumenten.
Maar zij hebben vooral betekenis wanneer burgers ze gebruiken voordat politieke richtingen al onomkeerbaar lijken.
Het probleem van veel Europese crisisbesluiten is niet dat er nooit wordt gestemd.
Het probleem is dat de volgorde vaak zo aanvoelt.
Eerst de Europese politieke deal, daarna de nationale juridische afwerking en pas daarna het maatschappelijke
besef.
Dan is de democratie niet afwezig, maar zij komt te laat in beeld.
Een gezonde democratie vraagt het omgekeerde.
Eerst publiek debat, eerst parlementaire richting, eerst toetsing van gevolgen, eerst uitleg aan burgers en
pas daarna binding aan langdurige verplichtingen.
Vrijheid verdwijnt zelden in één klap.
Vrijheid verdwijnt vaak administratief, in nette dossiers, in begrotingsregels, in uitzonderingsinstrumenten, in
tijdelijke noodmaatregelen, in garanties die later vanzelfsprekend worden, in toezicht dat als technische logica
wordt gepresenteerd, in besluiten waarvan burgers pas later begrijpen wat zij betekenden.
Daarom is waakzaamheid geen wantrouwen.
Waakzaamheid is een democratische deugd.
Het is de bereidheid om te vragen wie beslist, wie betaalt, wie controleert, wie draagt
de gevolgen, en wat gebeurt er met kinderen die vandaag nog geen stem hebben.
Het manifest de geboden van de waardesamenleving, waarom morele oriëntatie nodig is, vormt de morele
onderlaag van deze reeks.
Dat manifest stelt dat een samenleving niet kan blijven bestaan op techniek, bestuur en economie
alleen.
Er is morele oriëntatie nodig, waarheid, waardigheid, verantwoordelijkheid, rechtvaardigheid en gemeenschapszin.
Dit artikel paast precies in die lijn.
Het gaat niet om de afwijzing van Europese samenwerking.
Het gaat om de vraag welke waarden Europese samenwerking moeten dragen.
Solidariteit zonder transparantie wordt afhankelijkheid.
Bestuur zonder nabijheid wordt technocratie.
Schuld zonder democratische controle wordt macht.
En vrijheid zonder verantwoordelijkheid wordt een woord dat men gebruikt terwijl men haar inhoud verliest.
Daarom zeggen wij, niet in onze naam wanneer onze kinderen zonder stem worden gebonden.
Niet in onze naam wanneer democratie achteraf mag tekenen.
Niet in onze naam wanneer tijdelijke crisislogica permanente machtsverschuiving wordt.
Maar wel in onze naam waarheid, controle, verantwoordelijkheid en bescherming van toekomstige generaties.
Lees het manifest.
Deel dit artikel met iemand die zoekt naar richting.
Bespreek een reflectievraag met een kind, een gezin, een klas, een team, een bestuur of
een gemeenschap.
Kies vandaag een waarde die je niet alleen noemt, maar concreet beschermt.
Kom morgen terug voor het volgende blokbericht.
Eén waarheid, één richting, het belang van morele oriëntatie.
Bronnenlijst voor dit artikel is gebruikgemaakt van wetenschappelijke, journalistieke, juridische en beleidsmatige
bronnen.
De eerste groep bronnen helpt om het democratische vraagstuk rond Europa beter te begrijpen.
Fritz Scharpf bespreekt in Governing in Europe, Effective and Democratic, hoe Europese samenwerking nationale
democratieën kan verzwakken wanneer besluitvorming verschuift naar een meerlagig bestuurlijk systeem.
Andrew Moorhaft zich biedt juist een belangrijk tegenperspectief.
In zijn artikel Reassessing Legitimacy in the European Union betoogt hij dat de zorgen over
het democratisch tekort in de Europese Unie niet altijd terecht zijn.
Deze bron is belangrijk omdat een eerlijk artikel ook het sterkste tegenargument moet kennen.
Jürgen Habermas plaatst de Europese Unie in een bredere constitutionele en democratische context.
Zijn werk de crisis of de European Union helpt om het spanningsveld tussen Europese integratie,
legitimiteit en democratische besluitvorming te begrijpen.
Voor het vraagstuk van publieke schuld en toekomstige generaties is gebruik gemaakt van onderzoek naar
intergenerationele rechtvaardigheid.
Daarbij zijn onder meer de publicatie Intergenerational Justice and Debt en het onderzoek The Two
Sides of Public dit relevant.
Deze bronnen maken duidelijk dat publieke schuld niet alleen een financiële kwestie is, maar ook
een morele vraag tussen generaties.
De tweede groep bronnen bestaat uit journalistieke en analytische publicaties.
The Financial Times, Euractiv, Broegel, Euronews en het European Data Journalism Network geven inzicht in
de uitvoering, kritiek, terugbetaling en politieke gevolgen van Next Generationeux en de Recovery and Resilience
Facility.
Deze bronnen helpen om de officiële beleidsinformatie te verbinden met het publieke debat.
De derde groep bronnen bestaat uit primaire juridische en beleidsmatige documenten.
De conclusies van de Europese Raad van 17 tot en met 21 juli 2020 zijn
belangrijk omdat daar de politieke basis werd gelegd voor het Europese herstelplan.
Het eigenmiddelenbesluit van 14 december 2020 is essentieel omdat daarin de juridische basis ligt voor
de machtiging aan de Europese Commissie om namens de Europese Unie geld te lenen.
Artikel 311 van het verdrag betreffende de werking van de Europese Unie is relevant omdat
het bepaalt dat eigenmiddelenbesluiten pas in werking treden nadat lidstaten deze volgens hun eigen constitutionele
regels hebben goedgekeurd.
De verordening tot oprichting van de Recovery and Resilience Facility is gebruikt om te begrijpen
hoe nationale herstelplannen, mijlpalen, doelen, hervormingen en investeringen binnen dit systeem functioneren.
Voor de Nederlandse context zijn de stukken van de Tweede Kamer, de Eerste Kamer en
het Wettenpunt NL gebruikt.
Deze bronnen tonen hoe Nederland het eigenmiddelenbesluit parlementair heeft behandeld en hoe de Grondwet de
goedkeuring van verdragen, overdracht van bevoegdheden en rechterlijke toetsing regelt.
Ten slotte is de Europese Rekenkamer gebruikt als controlebron voor het schuldbeheer rond Next Generatione.
Die bron is belangrijk omdat zij niet alleen beleid beschrijft, maar ook beoordeelt of het
beheer van de Europese schuld voldoet aan goede publieke financiële normen.
Samen laten deze bronnen zien dat het artikel niet is geschreven vanuit losse verontwaardiging, maar
vanuit een controleerbare combinatie van feiten recht, democratische theorie en morele verantwoordelijkheid.
Het centrale punt blijft.
Europese samenwerking vraagt niet minder democratie, maar meer democratische helderheid.
Zeker wanneer besluiten doorwerken tot in de toekomst van kinderen die vandaag nog geen stem
hebben.