Vrijheid zonder waarden is leeg.
De verantwoordelijkheid van bevrijding door Alexander Groenheide, voorzitter Stichting De Kamer van Sociale Waarden.
Vandaag, op 5 mei, vieren we bevrijding.
We vieren dat onderdrukking niet het laatste woord heeft.
We vieren dat mensen opnieuw mogen ademen, spreken, bewegen, samenkomen en hopen.
We vieren dat vrijheid zichtbaar mag worden in vlaggen, muziek, ontmoeting, verhalen en vreugde.
5 mei mag een feestdag zijn.
Vrijheid mag gevierd worden.
Een samenleving die niet meer durft te vieren, verliest iets van haar levenskracht.
Maar 5 mei is geen oppervlakkige feestdag.
Het is een dag met morele diepte.
Want bevrijding is niet alleen een herinnering aan het einde van bezetting.
Bevrijding is ook een opdracht aan het heden.
Zij vraagt ons wat wij met vrijheid doen, hoe wij haar beschermen, aan wie wij haar doorgeven
en of onze vrijheid ook werkelijk ruimte maakt voor de waardigheid van de ander.
Deze aflevering hoort bij de blogreeks De Tien Geboden als fundament van een waardig gedreven samenleving.
In deze reeks lezen we oude morele taal opnieuw.
Niet als koude wet.
Niet als dreiging.
Niet als morele veroordeling.
Maar als richtingwijzer voor menselijkheid, rechtvaardigheid en verantwoordelijkheid.
De centrale waarde van vandaag is vrijheid.
Maar vrijheid staat nooit alleen.
Vrijheid heeft waardigheid nodig.
Vrijheid heeft waarheid nodig.
Vrijheid heeft zorg nodig.
Vrijheid heeft rechtvaardigheid nodig.
En vrijheid heeft verantwoordelijkheid nodig.
Daarom sluit 5 mei direct aan op 4 mei.
4 mei leert ons stil te worden.
5 mei leert ons op te staan.
En 6 mei vraagt ons welke richting wij kiezen.
Herdenken.
Vieren en moreel oriënteren horen bij elkaar.
Zonder herinnering wordt vrijheid oppervlakkig.
Zonder vrijheid wordt herinnering machteloos.
Zonder richting kan vrijheid stuurloos worden.
De stilte van 4 mei beschermt de betekenis van 5 mei.
Wie niet meer wil herinneren waarom vrijheid kwetsbaar is, loopt het risico vrijheid te verwarren met vrijblijvendheid.
Vrijheid zonder waarden is leeg.
Zij kan veranderen in het recht van de sterkste stem.
In de ruimte om te nemen zonder te zorgen.
In de vrijheid om te spreken zonder waarheid te respecteren.
In de vrijheid om te kiezen zonder verantwoordelijkheid te dragen voor de gevolgen van die keuze.
Vrijheid zonder waardigheid wordt hard.
Vrijheid zonder waarheid wordt manipulatie.
Vrijheid zonder zorg wordt onverschilligheid.
Vrijheid zonder rechtvaardigheid wordt willekeur.
Vrijheid zonder verantwoordelijkheid wordt leeg.
Daarom is de vraag van 5 mei niet alleen.
Zijn wij bevrijd?
De vraag is ook, hoe blijven wij vrij en misschien nog scherper?
Voor wie maken wij vrijheid vandaag concreet?
Want iemand kan formeel vrij zijn, maar toch onveilig leven.
Iemand kan rechten hebben op papier, maar in de praktijk verdwalen in systemen.
Iemand kan juridisch meetellen, maar sociaal worden buitengesloten.
Iemand kan vrij zijn volgens de wet, maar niet vrij genoeg om zonder angst zichzelf te zijn.
Daarom vraagt Bevrijdingsdag om meer dan dankbaarheid alleen.
Zij vraagt om verantwoordelijkheid.
Vrijheid verdwijnt zelden in één moment.
Vaak begint het klein.
In taal die mensen kleiner maakt.
In grappen die vernederen.
In beleid dat mensen reduceert tot dossiers.
In systemen waarin niemand zich nog verantwoordelijk voelt.
In groepen waar de kwetsbare stem niet meer wordt gehoord.
Vrijheid verdwijnt wanneer mensen niet langer als mens worden gezien.
Daarom moet een waarde samenleving waakzaam zijn.
Niet alleen tegen grote vormen van onrecht, maar ook tegen kleine verschuivingen die menselijke waardigheid onder druk
zetten.
Wie vrijheid viert, moet ook vragen wie nog niet vrij is.
Wie kan niet veilig spreken?
Wie wordt niet gehoord?
Wie valt buiten de groep?
Wie wordt weggezet als probleem?
Wie wordt door beleid geraakt zonder werkelijk gezien te worden?
Wie draagt de lasten van vrijheid zonder de bescherming ervan te ervaren?
Voor kinderen begint deze waarde heel concreet.
Vrijheid betekent voor een kind niet dat alles mag.
Vrijheid betekent dat een kind veilig genoeg is om te groeien.
Dat het vragen mag stellen.
Dat het mag leren, spelen, spreken en ontdekken zonder angst voor vernedering of uitsluiting.
Een kind ervaart vrijheid wanneer het niet voortdurend hoeft te bewijzen dat het erbij hoort.
Daarom leren kinderen vrijheid niet alleen uit lessen of toespraken.
Zij leren vrijheid uit wat volwassenen doen wanneer er verschil ontstaat.
Wanneer iemand anders is.
Wanneer iemand kwetsbaar is.
Wanneer iemand niet vanzelf meekomt.
Als volwassenen luisteren voordat zij oordelen, herstellen wanneer zij beschadigen en grenzen stellen zonder te
vernederen, dan leren kinderen dat vrijheid en zorg elkaar niet uitsluiten.
Zij leren dat vrijheid niet betekent ik doe wat ik wil.
Zij leren dat vrijheid betekent wij maken ruimte waarin ieder mens waardig kan leven.
Voor kwetsbare mensen is vrijheid vaak nog minder abstract.
Wie afhankelijk is van zorg, inkomen, huisvesting, veiligheid, erkenning of bescherming, weet dat vrijheid niet alleen
bestaat uit mooie woorden.
Vrijheid moet bereikbaar zijn.
Zij moet voelbaar worden in concrete bescherming, in toegankelijke hulp, in betrouwbare procedures en in menselijke
nabijheid.
Een samenleving die vrijheid viert, maar kwetsbare mensen laat verdwalen in systemen, heeft de betekenis van bevrijding
nog niet volledig begrepen.
Vrijheid wordt pas geloofwaardig wanneer ook wie kwetsbaar is haar kan ervaren.
Daarom begint een waardesamenleving niet bij efficiëntie alleen.
Zij begint bij bescherming.
De vraag is niet alleen wat een systeem kan verwerken.
De vraag is ook wie door dat systeem wordt gezien, gehoord en gedragen.
Ook bestuur heeft hierin een zware opdracht.
Beleid hoort vrijheid niet alleen te benoemen, maar te beschermen.
In rechtszekerheid, in gelijke behandeling, in sociale bestaanszekerheid, in zorgvuldige besluitvorming, in procedures
waarin de menselijke maat niet verloren gaat.
Een gemeente, school, zorgorganisatie of stichting wordt pas geloofwaardig wanneer zij waardigheid niet alleen noemt,
maar bewaakt.
Wanneer zij mensen niet laat verdwijnen achter formulieren.
Wanneer zij minderheden beschermt.
Wanneer zij taal vermijdt die mensen ontmenselijkt.
Wanneer zij verantwoordelijkheid neemt, juist wanneer dat ingewikkeld wordt.
Bestuur dat vrijheid serieus neemt, verschuilt zich niet achter procedures wanneer menselijke waardigheid wordt
geraakt.
Vrijheid vraagt om instituties die luisteren, beschermen en herstellen.
Maar vrijheid leeft niet alleen in beleid.
Vrijheid leeft ook in gezinnen, scholen, buurten, verenigingen en gemeenschappen.
Daar leren mensen of vrijheid veilig is.
Daar leren mensen of verschil welkom is.
Daar leren mensen of een fout kan worden hersteld.
Daar leren kinderen of woorden werkelijk betekenis hebben.
Vrijheid is geen eenzame prestatie.
Mensen worden vrijer wanneer zij kunnen vertrouwen op een gemeenschap die hen niet zomaar laat vallen.
Een waardesamenleving begrijpt daarom dat vrijheid niet tegenover verbondenheid staat.
Vrijheid wordt juist door verbondenheid beschermd.
Dat maakt 5 mei tot een feestdag en een oefendag.
Een feestdag omdat vrijheid gevierd mag worden.
Omdat muziek, ontmoeting, eten, verhalen, vlaggen en samenzijn belangrijk zijn.
Omdat vreugde ook een vorm van dankbaarheid is.
Maar ook een oefendag omdat vrijheid vraagt om concrete daden.
Bel iemand die zich alleen voelt.
Nodig iemand uit die vaak buiten de groep valt.
Spreek waardig over iemand met wie je het oneens bent.
Help een kind begrijpen waarom vrijheid nooit losstaat van zorg.
Spreek ontmenselijkende taal tegen.
Vraag wie in jouw omgeving vrijheid nog niet werkelijk ervaart.
Vrijheid wordt sterker wanneer zij gedeeld wordt.
Vrijheid wordt dieper wanneer zij verbonden wordt met verantwoordelijkheid.
Vrijheid wordt menselijk wanneer zij de waardigheid van de ander beschermt.
Daarom verwijst dit artikel naar het manifest De Geboden van de Waardesamenleving waarom morele oriëntatie nodig is.
Dat manifest is geen lijst verboden.
Het is een kompas.
Een uitnodiging om waardigheid, waarheid, zorg, rechtvaardigheid en verantwoordelijkheid opnieuw centraal te stellen in
het publieke leven.
Morele oriëntatie is geen privézaak alleen.
Zij bepaalt hoe wij kinderen begeleiden, kwetsbare mensen beschermen, instituties bouwen en conflicten oplossen.
Zonder moreel kompas kan vrijheid uiteenvallen in losse belangen.
Met waarde kan vrijheid een bron van verbinding worden.
Vraag jezelf vandaag daarom niet alleen af.
Ben ik vrij?
Vraag ook.
Wie wordt door mijn vrijheid beschermd?
Wie krijgt door mijn handelen meer ruimte om mens te zijn?
Waar vraagt vrijheid vandaag om moed, zorg of herstel?
En welke waarde moet ik beschermen zodat vrijheid niet leeg wordt?
Vandaag vieren wij vrijheid.
Maar laten wij haar niet versmallen tot een gevoel, een vlag of een feest.
Vrijheid is groter dan dat 5 mei is een belofte.
Een belofte dat wij niet zullen vergeten wat vrijheid kost.
Een belofte dat wij haar niet losmaken van waardigheid.
Een belofte dat wij haar niet gebruiken om anderen kleiner te maken.
Een belofte dat wij vrijheid blijven verbinden met verantwoordelijkheid.
Lees het manifest.
Deel dit artikel met iemand die zoekt naar richting.
Bespreek een reflectievraag met een kind, een gezin, een gemeenschap of een organisatie.
En maak vrijheid vandaag zichtbaar in een kleine daad van zorg.
Morgen, op 6 mei, gaat de reeks verder met de aflevering Een Waarheid.
Eenrichting.
Het belang van morele oriëntatie.
Kom morgen terug om verder te lezen hoe vrijheid richting nodig heeft.
En waarom een samenleving zonder moreel kompas haar samenhang verliest.
Want vrijheid zonder waarden is leeg.
Maar vrijheid die wordt gedragen door waardigheid, waarheid, zorg, rechtvaardigheid en verantwoordelijkheid kan een
samenleving opnieuw richting geven.