De gevaren van afgoderij, macht, geld en ideologie door Alexander Groenheide, voorzitter van de stichting, de Kamer
van Sociale Waarden.
Vandaag op 7 mei gaat de reeks verder met de aflevering De gevaren van afgoderij, macht, geld
en ideologie.
Gisteren stonden we stil bij morele oriëntatie.
De vraag was, welke richting heeft vrijheid nodig om niet stuurloos te worden?
Vandaag kijken we naar wat er gebeurt wanneer die richting verdwijnt.
Want waar morele oriëntatie verdwijnt, nemen afgroden haar plaats in.
Afgoderij klinkt misschien als een oud-religieus woord.
Het roept beelden op van gouden beelden, offers en rituelen uit een ver verleden.
Maar in een moderne samenleving verschijnt afgoderij vaak subtieler.
Niet altijd als een beeld op een altaar, maar als een systeem, ideaal, technologie, ideologie of macht
die belangrijker wordt dan de mens.
Afgoderij ontstaat wanneer iets dat middel hoort te zijn, tot hoogste doel wordt verheven.
Geld is nodig.
Maar geld wordt gevaarlijk wanneer het bepaalt welke mensen waardevol genoeg zijn.
Macht is nodig om te besturen.
Maar macht wordt gevaarlijk wanneer zij zichzelf beschermt in plaats van de mens.
Technologie kan helpen.
Maar technologie wordt gevaarlijk wanneer mensen zich eraan onderwerpen.
Ideologie kan richting geven.
Maar ideologie wordt gevaarlijk wanneer zij geen werkelijkheid, nuance of kwetsbaarheid meer verdraagt.
Het gebod geen afgoden is daarom niet alleen een religieuze waarschuwing.
Het is ook een maatschappelijke opdracht.
Laat niets de plaats innemen van menselijke waardigheid, waarheid, zorg, rechtvaardigheid en verantwoordelijkheid.
Moderne afgoderij begint niet altijd met slechte bedoelingen.
Vaak begint zij met iets goeds dat te groot wordt gemaakt.
Een samenleving heeft economie nodig.
Maar economie mag niet de maat van alle dingen worden.
Een samenleving heeft bestuur nodig.
Maar bestuur mag niet veranderen in zelfbescherming van macht.
Een samenleving heeft technologie nodig.
Maar technologie mag niet bepalen wat menselijkheid waard is.
Een samenleving heeft politieke overtuigingen nodig.
Maar ideologie mag nooit belangrijker worden dan de mens die voor ons staat.
Afgoderij ontstaat wanneer wij vergeten dat middelen dienstbaar moeten blijven.
De vraag is daarom niet alleen waarin geloven mensen.
De diepere vraag is, wat bepaalt uiteindelijk onze keuzes wanneer waarheid, waardigheid en verantwoordelijkheid onder
druk staan?
Geld is een krachtig middel.
Het maakt ruil, planning, bezit, arbeid en verantwoordelijkheid mogelijk.
Zonder geld kan een moderne samenleving nauwelijks functioneren.
Maar geld wordt een afgrot wanneer het niet langer dient om leven mogelijk te maken, maar bepaalt
welk leven waardevol genoeg wordt gevonden.
Dan wordt zorg een kostenpost.
Onderwijs een investering in rendement.
Huisvesting een verdienmodel.
Armoede een persoonlijk falen.
Kwetsbaarheid een financieel risico.
In zo'n samenleving wordt de vraag niet meer, wat heeft een mens nodig om waardig te
leven?
De vraag wordt, wat levert iemand op?
Dat is een gevaarlijke verschuiving.
Een waardesamenleving wijst geld niet af.
Zij zet geld terug op zijn plaats.
Geld moet dienen, niet heersen.
Ook macht is niet per definitie verkeerd.
Zonder macht kan geen bestuur bestaan, geen wet worden uitgevoerd en geen bescherming worden georganiseerd.
Maar macht wordt een afgrot wanneer zij niet meer vraagt wie beschermd moet worden, maar vooral hoe
zij zichzelf kan handhaven.
Dat gebeurt wanneer instituties vooral bezig zijn met reputatie, controle en juridische verdediging.
Wanneer fouten niet worden erkend.
Wanneer burgers dossiers worden.
Wanneer beleid belangrijker wordt dan de mens die door dat beleid geraakt wordt.
Macht als afgrot zegt, het systeem moet overeind blijven.
Waarden zeggen, de mens moet gezien worden.
Daarom moet elke vorm van macht begrensd worden door waarheid, rechtszekerheid, transparantie, verantwoordelijkheid en
herstelvermogen.
Niet omdat macht slecht is, maar omdat onbeperkte macht zichzelf bijna altijd gaat beschermen.
Ook ideologie kan een afgrot worden.
Ideologie kan helpen om de wereld te begrijpen.
Zij kan taal geven aan onrecht, hoop, verandering en gemeenschappelijke doelen.
Maar ideologie wordt een afgrot wanneer zij geen werkelijkheid meer verdraagt.
Dan worden mensen ingedeeld in kampen.
Dan wordt kritiek gezien als verraad.
Dan worden feiten ondergeschikt gemaakt aan het verhaal.
Dan wordt menselijke waardigheid selectief toegepast.
Wel voor de eigen groep, niet voor de ander.
Een waardesamenleving heeft overtuigingen nodig, maar zij moet blijven waken voor ideologische geslotenheid.
Geen enkele ideologie mag het recht krijgen om de menselijkheid van de ander kleiner te maken.
Technologie lijkt vaak neutraal.
Een apparaat, een platform, een algoritme, een systeem.
Maar technologie is nooit alleen techniek.
Zij ordent gedrag, verdeelt aandacht, verzamelt data, maakt keuzes makkelijker of moeilijker en kan macht concentreren.
Technologie wordt een afgrot wanneer zij niet langer door mensen wordt begrensd, maar mensen zelf begint te
vormen, meten, voorspellen en sturen.
Daarom is technologie geen puur praktisch onderwerp.
Het is ook een moreel onderwerp.
De vraag is niet alleen, werkt het?
De vraag is ook, wie wordt er door gezien, gestuurd, uitgesloten of afhankelijk gemaakt?
Ook succes kan een afgrot worden.
Een trofee is op zichzelf niet verkeerd.
Er mag waardering zijn.
Er mag erkenning zijn.
Mensen mogen doelen bereiken en vieren.
Maar succes wordt gevaarlijk wanneer mensen zichzelf alleen nog waardevol vinden zolang zij winnen, presteren of gezien
worden.
Dan raakt falend beladen met schaamte.
Kinderen leren dat zij hun waarde moeten bewijzen.
Volwassenen raken uitgeput door prestatiedruk.
Gemeenschappen gaan mensen beoordelen op zichtbare resultaten in plaats van op karakter, zorg en trouw.
Succes wordt een afgrot wanneer waardigheid afhankelijk wordt gemaakt van prestatie.
Een waardesamenleving zegt iets anders.
Een mens heeft waarde voordat hij presteert.
Voor kinderen is dit van grote betekenis.
Kinderen groeien op in een wereld vol moderne afgroden.
Schermen, likes, geld, uiterlijk, status, snelheid, populariteit en competitie vragen voortdurend om aandacht.
Niet alles daarvan is slecht, maar niet alles wat aantrekkelijk is geeft richting.
Kinderen moeten leren onderscheiden.
Niet alles wat glanst is goed.
Niet alles wat populair is, is waar.
Niet alles wat aandacht krijgt, verdient navolging.
Niet alles wat winst oplevert, is rechtvaardig.
Daarom hebben kinderen volwassenen nodig die laten zien dat waarde niet afhangt van bezit, uiterlijk, prestaties of
online zichtbaarheid.
Een kind moet kunnen leren.
Ik ben meer dan mijn cijfers.
Ik ben meer dan mijn uiterlijk.
Ik ben meer dan mijn bezit.
Ik ben meer dan mijn populariteit.
Ik ben meer dan wat een scherm van mij maakt.
Dat vraagt geen angst voor de moderne wereld.
Het vraagt ook voeding in kritisch denken, waardigheid en zelfbeheersing.
Voor kwetsbare mensen is dit nog directer.
Wanneer afgroden gaan regeren, worden kwetsbare mensen vaak als eerste geraakt.
Als geld de hoogste waarde wordt, worden kwetsbare mensen kostenposten.
Als macht de hoogste waarde wordt, worden kwetsbare mensen dossiers.
Als ideologie de hoogste waarde wordt, worden kwetsbare mensen symbolen of problemen.
Als technologie de hoogste waarde wordt, verdwijnen kwetsbare mensen in systemen die hen niet begrijpen.
Daarom is de kwetsbare mens de toetssteen.
Wie wil weten welke afgrod werkelijk regeert, moet kijken naar wie het eerst wordt opgeofferd.
Ook bestuur heeft hierin een zware opdracht.
Bestuur zonder morele oriëntatie wordt gemakkelijk dienstbaar aan afgroden.
Dan wordt efficiëntie belangrijker dan zorg.
Reputatie belangrijker dan waarheid.
Controle belangrijker dan vertrouwen.
Proceduren belangrijker dan menselijke waardigheid.
Daarom moet bestuur telkens opnieuw vragen.
Dient macht nog de mens?
Dient geld nog rechtvaardigheid?
Dient technologie nog menselijke waardigheid?
Dient beleid nog bescherming?
Dient ideologie nog waarheid?
Het manifest de geboden van de waardesamenleving?
Waarom morele oriëntatie nodig is, is in deze reeks geen bijlage, maar een kompas.
Het manifest helpt om moderne afgroden te herkennen.
Niet om economie, technologie, politiek of succes af te wijzen, maar om ze opnieuw ondergeschikt te maken
aan wat zij behoren te dienen.
Menselijke waardigheid, waarheid, zorg, rechtvaardigheid en verantwoordelijkheid.
Een waardesamenleving zegt niet dat middelen onbelangrijk zijn.
Zij zegt dat middelen nooit de plaats van waarde mogen innemen.
Vraag jezelf vandaag af.
Welke moderne afgrot heeft in mijn leven de meeste invloed?
Waar laat ik geld, status, technologie of mening zwaarder wegen dan waardigheid?
Welke macht in onze samenleving wordt te weinig begrensd?
Wie wordt kwetsbaar wanneer efficiëntie of winst het hoogste doel wordt?
Welke waarde moet vandaag boven macht, geld of ideologie worden geplaatst?
Lees het manifest.
Deel dit artikel met iemand die zoekt naar richting.
Bespreek een reflectievraag met een kind, een gezin, een klas, een bestuur of een gemeenschap.
Kies vandaag een waarde die je niet alleen noemt, maar concreet beschermt.
En kom morgen terug voor het blokbericht van 8 mei.
De kracht van woorden, waarheid als fundament van vertrouwen.
Want afgeroden blijven zelden stil.
Zij gebruiken taal, framing en herhaling om zichzelf vanzelfsprekend te maken.
Daarom hebben wij waarheid nodig als fundament van vertrouwen.
Bronnen en referenties in dit bronnenblok nodigen wij je uit om de bronnen achter dit artikel zelf
te benaderen.
Niet omdat bronnen de morele boodschap vervangen, maar omdat zij helpen om uitspraken uit de tekst te
verdiepen, te toetsen en maatschappelijk te plaatsen.
De eerste wetenschappelijke bron is het onderzoek van Tim Kessen en Richard Rajen over intrinsieke en extrinsieke
doelen.
In het artikel wordt gezegd dat geld een afgod wordt wanneer financieel succes de maat van menselijke
waarde wordt.
Deze studie is relevant omdat zij laat zien dat een sterke gerichtheid op financieel succes uiterlijk en
sociale erkenning samenhangt met minder welzijn dan doelen zoals verbondenheid, zelfacceptatie en gemeenschapsgevoel.
Raadpleeg deze bron als je de psychologische kant van geld, status en welzijn beter wilt begrijpen.
De tweed bron is Shoshana Zuboff over surveillance capitalism.
In het artikel wordt gesteld dat technologie niet alleen een hulpmiddel is, maar ook mensen kan meten,
voorspellen en sturen.
Zuboff is relevant omdat zij uitlegt hoe menselijke ervaring in digitale systemen kan worden omgezet in gedragsdata
en voorspellende markten.
Benader deze bron om beter te begrijpen waarom digitale macht ook een moreel en democratisch vraagstuk is.
De derde bron is Lengde Winner met de klassieke tekst Do Artifacts Have Politics?
In het artikel staat dat technologie nooit alleen techniek is.
Winner is relevant omdat hij laat zien dat technische systemen vormen van macht en gezag kunnen belichamen.
Deze bron helpt om kritischer te kijken naar algoritmen, platforms, infrastructuur en digitale systemen.
De vierde bron is Henry Tuivel over sociale identiteit en intergroepsgedrag.
In het artikel wordt gewaarschuwd voor ideologie die mensen indeelt in kampen.
Tuivel is relevant omdat zijn werk helpt begrijpen hoe groepsidentiteit kan leiden tot wij zij denken.
In het artikel wordt technologie als moderne afgrot besproken.
Deze journalistieke bron vertaalt academisch werk naar een breed maatschappelijk debat over digitale macht, autonomie
en democratie.
Raadpleeg deze bron als je toegankelijk wilt begrijpen waarom technologie niet neutraal is.
De achtste bron is NRC met Robert Dijkgraaf over het algoritme als ideologie.
In het artikel wordt gewaarschuwd dat technologie en ideologie elkaar kunnen versterken.
Deze bron is relevant omdat zij in Nederlandse taal de vraag stelt welke samenleving wij eigenlijk willen
wanneer algoritmen bepalen wat wij zien, kopen of denken.
De negende bron is NPR over jongeren, sociale media en mentale gezondheid.
In het artikel wordt gesproken over kinderen die moeten leren dat hun waarde niet afhangt van schermen,
likes of populariteit.
Deze bron is relevant omdat zij de discussie rond sociaal media en jongeren genuanceerd benadert.
Niet simplistisch, maar wel serieus.
De tiende bron is BBC over jongeren en dumpphones.
In het artikel wordt digitale afhankelijkheid genoemd als moderne uitdaging.
Deze bron laat zien dat sommige jongeren en volwassenen bewust kiezen voor eenvoudigere telefoons om aandacht en
autonomie terug te winnen.
Benader deze bron als je praktische voorbeelden zoekt bij het thema technologie en zelfbeheersing.
De elfde bron is de universele verklaring van de rechten van de mens.
In het artikel staat dat menselijke waardigheid nooit ondergeschikt mag worden aan macht, geld of ideologie.
De universele verklaring is relevant omdat zij menselijke waardigheid en gelijke rechten als fundament van vrijheid,
gerechtigheid en vrede benoemt.
Deze bron geeft de morele en internationale basis onder het artikel.
De twaalfde bron is het handvest van de grondrechten van de Europese Unie.
In het artikel wordt benadrukt dat waardigheid beschermd moet worden.
Artikel 1 van het handvest zegt dat menselijke waardigheid onschendbaar is en moet worden geëerbiedigd en beschermd.
Raadpleeg deze bron om te zien hoe waardigheid juridisch is verankerd in Europa.
De dertiende bron is de Nederlandse grondwet en de uitleg van artikel 1 door de Rijksoverheid.
In het artikel staat dat bestuurmacht moet begrenzen door gelijke behandeling en menselijke maat.
Deze bron is relevant omdat artikel 1 het discriminatieverbod en het recht op gelijke behandeling vastlegt.
Benader deze bron om de Nederlandse rechtsstatelijke basis van waardigheid en gelijkheid te begrijpen.
De veertiende bron is de EU I-Act.
In het artikel wordt gezegd dat kunstmatige intelligentie niet los mag worden gezien van grondrechten, democratie en
rechtsstaat.
De I-Act is relevant omdat zij expliciet mensgerichte en betrouwbare I wil bevorderen en tegelijk fundamentele
rechten wil beschermen.
Deze bron is belangrijk voor iedereen die technologie bestuurlijk of maatschappelijk wil beoordelen.
De vijftiende bron is het OEC-principe over human centred, values en fairness.
In het artikel wordt benadrukt dat technologie, economie en bestuur dienstbaar moeten blijven aan menselijke
waardigheid.
De oude bron is relevant omdat zij I-systemen expliciet verbindt met mensenrechten, democratische waarden,
nondiscriminatie, autonomie, privacy, sociale rechtvaardigheid en menselijke tussenkomst.
Raadpleeg deze bron als je internationale beleidskaders zoekt voor technologie binnen een waardensamenleving.
Deze bronnen zijn geen eindpunt.
Ze zijn een uitnodiging.
Lees ze, vergelijk ze, bespreek ze en gebruik ze om de vragen uit dit artikel scherper te
stellen.
Want een waardensamenleving vraagt niet alleen om overtuiging, maar ook om onderzoek, toetsing en bereidheid om te
blijven leren.